د. چیا براحەمە 17/9/2023

لە نێوان هەیمەنەی یەکڕەنگی و پێویستی فرەییدا

ئەوەی لە مێژووی هاوچەرخی کوردستانی دوای ڕاپەڕیندا دەبینرێت، تەنها ململانێی دوو حزبی سیاسی نییە لەسەر دەسەڵات، بەڵکو ململانێی دوو تێڕوانینی جیاوازە بۆ چەمکی "دەوڵەتداری". لە لایەکەوە مۆدێلێکی سیاسی هەیە ، کە مەیلی بەرەو مەرکەزییەتێکی توند، مۆنۆپۆڵکردنی سەرچاوەکانی دارایی و هێز، و دروستکردنی گوتارێکی یەکڕەنگ هەیە بە ناوی ناسیۆنالیزمەوە . لە بەرامبەر ئەم هەوڵە بۆ "پاوانخوازی" (Monopolization)، بوونی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان تەنها وەک حزبێک نامێنێتەوە، بەڵکو دەبێتە پارێزەری ئەو لانی کەمەی لە "فرەیی" و "هاوسەنگی" کە ڕێگری دەکات لە گۆڕینی هەرێم بۆ کانتۆنێکی داخراوی تاکڕەو، ئەمەش لەم رێگانەوە:
١. پاراستنی "فرەیی" لە بەرامبەر "یەکڕەنگی"، 
پاوانخوازیی سیاسی کاتێک دەگاتە لوتکە کە دەسەڵات بیەوێت هەموو جیاوازییە ناوچەیی، فیکری و سیاسییەکان لە ناو یەک چوارچێوەی دیاریکراودا بتوێنێتەوە. کاتێک حزبێک لە ڕێگەی دەزگاکانی دەوڵەت و میدیاوە، هەوڵی دەدا مۆدێلێکی سیاسی بسەپێنێت کە تێیدا "دڵسۆزی بۆ حزب" وەک "دڵسۆزی بۆ نیشتمان" پێناسە بکرێتەوە.
لێرەدا، یەکێتیی نیشتمانی ڕۆڵی "بەربەستی مێژوویی" دەگێڕێت.
 سروشتی یەکێتی وەک هێزێکی کراوەتر، کە لە ناو جەرگەی بزوتنەوەی ڕۆشنبیری و چەپی کوردستانەوە سەری هەڵداوە، وادەکات کە ژینگەی ژێر دەسەڵاتی ئەم حزبە ببێتە هەناسەیەک بۆ فرەیی بیروڕا. بێهێزبوونی یەکێتی وەک جەمسەرێکی کاریگەر، بە مانای کۆتاییهاتنی ئۆپۆزسیۆن و ڕەخنە و جیاوازی دێت لە کوردستاندا، چونکە هیچ هێزێکی تر لە ئێستادا ناتوانێت ئەو هاوسەنگییە سەربازی و سیاسی و جوگرافییە بەرامبەر بە هەژموونی پاوانخوازی تاک لایەنە دروست بکات.
٢. هاوسەنگیی هێز و گەرەنتیی دیموکراسی. 
لە فەلسەفەی سیاسیدا، دیموکراسی تەنها سندوقی دەنگدان نییە، بەڵکو بوونی "هێزی دژ" (Counter-power)ە. کاتێک حزبێک هەوڵ دەدات سەرجەم جومگەکانی حکومەت، پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و داهاتی نەوت بۆ بەرژەوەندیی گوتارێکی حزبیی دیاریکراو بەکاربهێنێت، یەکێتی وەک "سەنتەری ڕاگرتن" دەردەکەوێت.
ئەگەر یەکێتی نەبێت، پاوانخوازیی دەگاتە ئاستێک کە چیتر چەمکی "شەریکایەتی" مانای نامێنێت. یەکێتی بە جێگیربوونی لە زۆنی سەوز و پاراستنی سەربەخۆیی بڕیاری سیاسی خۆی، ڕێگری دەکات لەوەی هەرێمی کوردستان ببێتە سیستمێکی "تۆتالیتار" کە تێیدا یەک بنەماڵە یان یەک مەکتەبی سیاسی بڕیار لەسەر چارەنووسی هەموو تاکەکان بدات. ئەم هاوسەنگیی هێزە، هەرچەندە جاروبار کێشە و چەقبەستوویی سیاسی دروست دەکات، بەڵام لە ڕاستیدا باشترین گەرەنتییە بۆ ئەوەی "تاکڕەوی" نەبێتە چارەنووسی حەتمیی خەڵکی کوردستان.
٣. پاراستنی شوناسی نیشتمانی لە مەترسیی پاشکۆیەتی. 
پاوانخوازیی سیاسی تەنها لە ناوخۆدا نامێنێتەوە، بەڵکو کاریگەری لەسەر شکۆ و سەروەریی نیشتمانیش دەبێت. کاتێک یەک لایەن هەوڵ دەدات بە تەنها یاریزانی گۆڕەپانی نێودەوڵەتی بێت، زۆرجار دەکەوێتە داوی وابەستەیی بە هێزە ئیقلیمییەکان بۆ پاراستنی دەسەڵاتەکەی. یەکێتیی نیشتمانی بەهۆی جیاوازیی دیدگای بۆ پەیوەندییەکان و بوونی وەک جەمسەرێکی سەربەخۆ، ڕێگری دەکات لەوەی هەرێمی کوردستان بە تەواوی تەسلیم بە یەک ئەجێندای دەرەکی بکرێت.
بوونی یەکێتی وادەکات کە هەرێمی کوردستان خاوەنی "دوو کلیل" بێت بۆ پەیوەندییەکان، ئەمەش وەک جۆرێک لە مانۆڕی سیاسی خزمەت بە بەرژەوەندییە باڵاکان دەکات و ناهێڵێت یەک جەمسەر هەموو هێلکەکانی کوردستان بخاتە ناو یەک سەبەتەی سیاسییەوە کە مەترسیی شکانیان لێ دەکرێت.
٤. یەکێتی وەک پارێزەری ئازادییە مەدەنییەکان. 
ئەگەر بەراوردێکی ورد بکەین ، دەبینین کە لە سایەی هەژموونی یەکێتیدا، هەمیشە فەزایەک بۆ ناڕەزایەتی، ڕەخنەی ڕۆژنامەوانی و چالاکیی مەدەنی هەبووە کە لە کە لە شوێنەکانی دیکەی کوردستان بەم شێوەیە بوونی نییە. پاوانخوازیی تاک لایەنە تەنها ڕێگری لە لایەنێک ناکات، بەڵکو ڕێگری لە هەموو دەنگێکی جیاواز دەکات.
لێرەوە، مانەوەی یەکێتی وەک هێزێکی کاریگەر، مانەوەی ئەو ژینگە سیاسی یە کە تێیدا تاک دەتوانێت بڵێت "نەخێر". یەکێتی بە درێژایی مێژووی خۆی، تەنانەت لە قۆناغە هەرە سەختەکانیشدا، ڕێگەی نەداوە مۆدێلی "تاکپەرستیی سیاسی" لە ناوچەکەیدا ڕەگ دابکوتێت.
لە ئێستادا کە هەرێمی کوردستان لەبەردەم هەڕەشەی داڕمانی دامەزراوەیی و هەیمەنەی یەکڕەنگیدایە، پێویستی بە یەکێتییەکی بەهێز لە هەموو کات زیاترە. نەک بۆ ئەوەی تەنها شەڕی دەسەڵات بکات، بەڵکو بۆ ئەوەی ڕێگری بکات لەوەی مێژووی کورد جارێکی تر بگەڕێتەوە بۆ سەردەمی "حوکمی ڕەها".
پاوانخوازیی یەک لایەنە تەنها بە یەکێتییەک ڕادەگیرێت کە بڕوای بە "شەریکایەتیی ڕاستەقینە" بێت و ئامادە نەبێت ببێتە "باشکۆ". یەکێتی  وەک قەڵایەک دەمێنێتەوە کە تێیدا فرەیی، ئازادی و هاوسەنگیی سیاسی پارێزراو دەبن،  نەمانی ئەم هاوسەنگییە واتە گۆڕینی هەرێمی کوردستان لە قەوارەیەکی سیاسییەوە بۆ کۆمپانیایەکی خێزانیی گەورە.
بۆیە، خەبات بۆ بەهێزکردنی یەکێتی لەم قۆناغەدا، خەباتە بۆ پاراستنی ئەو پێگە "جەماوەرییە نیشتمانی" یە دەستەجەمعییەی کە بیرمەندان و ڕۆشنبیرانی کورد باسی دەکەن، تا ڕێگری بکرێت لەوەی هەموو نیشتمان لە ناو یەک ڕەنگ و یەک ئیرادەی تەسکی حزبیدا کورت بکرێتەوە.