ڕێبین تالیب 11:08 AM - 2026/07/12

کەرکوک و ناوچە دابڕێنراوەکان: لەنێوان چەقبەستوویی سیاسی و تاقیکردنەوەی پێکەوەژیاندا

پرۆسەی ئازادی عێراق و گۆڕانکارییەکانی دوای ساڵی ٢٠٠٣، ئومێدێکی گەورەیان لای گەلی کورد و دانیشتووانی رەسەنی ناوچە دابڕێنراوەکان دروستکرد بۆ کۆتایهێنان بەو نادادییە مێژووییەی کە لە ئەنجامی سیاسەتەکانی ڕژێمە یەک لەدوای یەکەکانی عێراق بەسەر ئەو ناوچانەدا سەپێندرابوون . بەڵام دوای تێپەڕبوونی زیاتر لە دوو دەیە، هێشتا پرسی کەرکوک، خانەقین، شنگال و مەخمور وەک گرێکوێرەیەکی سیاسی و دەستووری بێ چارە سەرە ماونەتەوە.
ماددەی ١٤٠ی دەستووری هەمیشەیی عێراق، کە نەخشە ڕێگایەکی سێ قۆناغی (ئاساییکردنەوە،سەرژمێری،و ڕاپرسی) بۆ دیاریکردنی چارەنووسی ئەم ناوچانە دەستنیشان کردبوو، بڕیاربوو تا کۆتایی ساڵی ٢٠٠٧ جێبەجێ بکرێت. بەڵام نەبوونی ئیرادەی ڕاستەقینە لای دەسەڵاتدارانی بەغدا و گۆڕانی هاوسەنگیی هێزە هەرێمی و ناوخۆییەکان، ئەم ماددەیەیان لە دەقێکی یاسایی جێبەجێکراوەوە گۆڕی بۆ کارتێکی ململانێی سیاسی. پەکخستنی ئەم ماددەیە نەک هەر کێشەکانی چارەسەر نەکرد، بەڵکو دۆخی ناوچەکەی بەرەو ناسەقامگیرییەکی بەردەوام برد.
واقیعی دوایی ٢٠١٧ و ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەر و لێکەوتەکانی،وەرچەرخانێکی توند بوون لە مێژووی هاوچەرخی کەرکوک و ناوچە دابڕێنراوەکاندا. گەڕانەوەی هێزە فیدراڵییەکان و کشانەوەی پێشمەرگە، دۆخێکی سەربازی و ئەمنی نوێی سەپاند. لەو کاتەوە، پرۆسەی جێبەجێکردنی بڕیارە ئیدارییەکان و گۆڕینی دیموگرافیای ناوچەکە بە شێوازێکی نەرم بەردەوامی هەیە، ئەمەش بووەتە هۆی نیگەرانی قووڵی هاووڵاتیانی کورد لەو ناوچانەدا کە هەست بە پەراوێزخستن دەکەن.
سەرباری هەموو ململانێ سیاسییەکان، کەرکوک هەمیشە وەک عێراقێکی بچووککراو ماوەتەوە، کە تێیدا کورد، عەرەب، تورکمان و مەسیحییەکان پێکەوە دەژین. کێشەی سەرەکی کەرکوک لە ناوخۆی شارەکەدا نییە، بەڵکو لەو تێڕوانینە دەرەکییەدایە کە وەک دەستکەوتی سیاسی یان سەرچاوەی دارایی و نەوتی سەیری دەکات. ئەنجامدانی هەڵبژاردنە ناوخۆییەکان و ململانێکان لەسەر پێکهێنانی ئیدارەی شارەکە، سەلماندی کە هیچ پێکهاتەیەک ناتوانێت پێکهاتەیەکی تر بسڕێتەوە و چارەسەر تەنها لە ڕێگەی سازان و بەڕێوەبردنی هاوبەشەوە دەبێت.
پرسی ناوچە دابڕێنراوەکان تەنها کێشەی خاک و سنوور نییە، بەڵکو پرسی کەرامەت، مێژوو و مافی نەتەوەییە. بۆ ڕێگریکردن لە هەر گرژییەکی داهاتوو، پێویستە لایەنە کوردییەکان بە یەکدەنگی و یەکڕیزییەوە بچنە ناو گفتوگۆکان لەگەڵ بەغدا، و حکومەتی فیدراڵیش تێبگات کە سەقامگیریی عێراق بەبێ چارەسەرکردنی ڕیشەیی و دادپەروەرانەی پرسی کەرکوک، هەمیشە لەرزۆک و ناتەواو دەبێت.
باشترین بژاردەش سازانی نیشتمانی و دەستوری وە گەڕانەوە بۆ جێبەجێکردنی ماددە دەستوورییەکان بە زمانێکی نوێی سەردەمیانە، کە مافی هەموو پێکهاتەکان بپارێزێت و ناسنامەی ڕاستەقینەی ناوچەکە بگەڕێنێتەوە.