سالار مەحمود 10:17 AM - 2026/09/07

سالار مەحمود

لە مێژووی 100 ساڵەی خەباتی گەلی کورد بۆ دەربازبوون لە لەناوچوون و دواتر مانەوە و ئینجا بەدوای سەلماندنی مافەکان. جۆرەها جۆر رێی خەباتی گرتۆتە بەر.
لۆزان دابەشبوونێکی ئەوتۆی دروستکرد هەم لەناوخۆدا زەمینەی خنکاندن و کۆمەڵکوژی زیاتری بۆ داگیرکەرانی کوردستانی رەخساند، هەم گوێی دونیای دەرەوەی لەهەمبەر هاواری کورد کەڕوکاس کرد.
رۆژگار هات و رۆیی هەلومەرجەکان گۆڕانیان بەسەردا هات، کورد بووە کارەکتەرێک لەناو رووداوەکانی ئەو وڵاتانەی کوردستانی بەسەردا دابەشکرا، توانی مان و ناسنامە و بوونی خۆی بسەلمێنێ و بە شۆڕش و راپەڕین و گیانبازی جۆراوجۆر هەم لەناوەوە هۆشیاریی بەرەنگاریی دروستکرد، هەم شانی نا بەدەرگای کڵۆمدراوی دونیای دەرەوە و توانی نووکە پێی بباتە ژوورەوە..
ئیدی نەک هەر لەسەر خاک و لەناو نیشتمان، بەڵکو لە دەرەوەی وڵاتیش کۆششەکان پەرەی سەند.
دوو رێبەری لێهاتوو
لێرەدا نموونەی دوو رێبەری دیپلۆماتکار یا دوو کارەکتەریی مێژووکردی کورد لەبارەی گرنگی و جۆری خەبات و زەمینەی سازدانی لە رووی زەمان و زەمینەوە ئاماژە پێ دەدەین.
کە یەکێکیان زۆرتر لە دەرەوە رۆڵی بینیوە و لە ناوەوەش نەیهێشتوە دابڕانی  درێژخایەنی هەبێ.
ئەوی تریان زۆرتر لەناوەی نیشتمان بووە و لەهەمان کاتدا پێیەکی لە گۆڕپانی دەرەوە بووە بۆ تەواوکردنی ئەرکەکانی خەباتەکە.
مام جەلال، راستە لە دەرەوەی وڵات جاڕی دامەزراندنی  یەکێتی نیشتمانی کوردستانی دا، بەڵام هەر زوو تێهەڵچوەوە و رووی کردەوە شاخەکانی کوردستان و بەشداریی راستەوخۆی کرد لە تاودانی شۆڕشی نوێی گەلەکەمان.
ئەو لەسەر ئەزری واقیع و لەناو خەڵک و هێزی پێشمەرگە، لەگەڵ هاوڕێکانی خەباتی ناوەوەی جۆش دەدا و کۆمەڵانی خەڵکی هاندەدا بۆ رووبەڕووبوونەوەی دیکتاتۆری و دروستکردنەوەی هیوای دوای نسکۆ.

 

بە تێگەیشتن لە هەلومەرجی ئێستای دونیا، بوونی هێزێکی کاریگەری مرۆیی کورد لە دەرەوە، خەباتی دیپلۆماسی و سیاسی و کەلتوریی، هەم کاریگەرترە هەم  زەمینەکەی رەخساوترە بۆ هاوتەریب  بوون لەگەڵ خەباتی ناوەوە
هاوزەمان بەردەوام ئاماژەی دەکرد بە گرنگی خەباتی دیبلۆماسی لە دەرەوەی وڵات و پەیداکردنی دۆست بۆ دۆزەکە و زیاترکردنی پشتیوانی لە خەباتی ناوەوە.
لەدوای دروستبونی حکومەت و پەرلەمان لە باشووری کوردستان، ئەم رێبەرەی کوردستان توانی کۆسپە دیپلۆماسییەکانی گەلی کورد لە ئاستی ناوچەیی و نێودەوڵەتی بشکێنێت. لەوێوە توانی تۆڕی پەیوەندییەکی فراوانی نێودەوڵەتی دروستبکات تا ئاستی بڕوا پێهێنانیان بە روخاندنی رژێمی زەبەلاحی بەعس لە عیراقدا.
ئەوی تریان د عەبدولڕەحمانی قاسملۆ سکرتێری حزبی دیمۆکرات زۆربەی جاران لە دەرەوەی وڵات وەک گەڕیدە و باڵیۆزێک کاری دەکرد بۆ هەمان ئامانج و مەبەست. جێ دەستی تەقەلاکانی لەبەردەم ناوەندە سیاسی و دیپلۆماسییەکانی ئەوروپا هێشتا دیارن، ئەو زۆرتر لە دەرەوەی وڵات مەتەرێزی گرتبوو، بەڵام بەبەردەوامی جەختی لە بنچینەیی خەباتی ناوەوە و لەناو خەڵک و لەناوەوەی نیشتمان دەکردەوە.
‎بە بڕوای د عەبدولڕەحمانی قاسملو، خەباتی دیپلۆماسی لە کۆڕ و کۆبوونەوە نێودەوڵەتییەکاندا پێویستی بە پشتێنەیەکی بەهێزی ناوخۆیی هەیە. کورد ئەگەر لەسەر عەرز هێز و بەرگریی نەبێت، دەنگی لە دەرەوە نابیسترێت.
لە دوای خستنەڕووی ئەم دوو نموونەیە لە دیدگای ئەم دوو رێبەرەی گەلەکەمان کە هەردووکیان لەهەردوو ئاستی ناوەوە و دەرەوە نەک رۆڵی مێژووییان بینیوە، بەڵکو مێژووکرد بوون، بەڵام بەجیاوازی لە بایەخی خەبات، ئەم دوو تێڕوانینە دەکەینە بنەمای ئەم باسەمان بۆ ئەوەی گفتوگۆیەکی تر بۆ ئەم قۆناغە بهێنینە کایەوە و بیکەینە دەستمایەی خەباتی ئەم سەردەمەمان.
پێکەوە گرێدانی بەرژەوەندییەکانیان
هەر قۆناغێک بەهەلومەرجەکانییەوە میکانیزم و چەقی شوێنی خەبات دیاری دەکات. 
لە رووی زانستی سیاسییەوە، بۆ هەر بزووتنەوەیەکی سیاسی کە ئامانجی سەلماندنی مافەکانی گەلەکەی بێت. وەک تای تەرازوو هەردوو ئاستی خەبات بە میکانیزمی جیاوازی خۆیان پێویستن.
بە بەراورد بە بەهێزی داگیرکەرانی کوردستان وەک حکومەت و دەوڵەت، بە بەراورد بە گرێدانی بەرژەوەندی دەوڵەتان و پێکەوە گرێدانی بەرژەوەندییەکانیان، لە ماوەی 100 ساڵی رابردوودا، کورد موستەحیلی بەخەرج دا بۆ مانەوە و دەرخستنی رووی راستەقینەی شۆڤێنیەتی حوکمڕانانی ناوچەکە و خۆسەلماندن.
ئەگەر لە رابردوودا شۆڕش و خەباتی چەکداریی رەوا و پێویست بووبێت لەناوەوە بۆ مانەوە و وەرگرتنەوەی خاک و مافەکان. 
ئەگەر ئێستا بەشێک لە خۆبەڕێوەبەریی پارێزگاری لە مافە دەستوورییەکان بەتایبەتی لە باشووری کوردستان و هەندێکیش لە رۆژئاوای کوردستان، ئەوا لە هەلومەرجی ئێستای گۆڕاودا خەباتی دەرەوە بایەخەکەی زەمینەکەی زۆر بەرفراوانتر و کاریگەرتر بووە.
ئێمە لە ئێستایەکدا دەژین خەباتی دیپلۆماسی و لۆبیکردن و بەرەو پێشبردنی سیاسەتی دەرەوە، بەهای زۆرتر بووە.
کاریگەرییەکانی لەسەر ناوەوە زووتر بەدەر دەکەون.
لە کرانەوەی جیهان بە رووی یەکتردا، وایکردوە لێکەوتەی ئەم خەباتە زۆرتر جێ بگرێت.
بەتایبەتی ئێستا کورد لەناوەوەی وڵات و بە دیاریکراویش لە هەرێمی کوردستانی عیراق و ئینجا رۆژئاوای کوردستانیش بە شتێک جیاوازییەوە کورد خاوەنی خاک و خۆ بەڕێوەبردنە. 
لۆبیکردنی خەباتی مەدەنی
جەخت دەکەمەوە ئەگەر کوردستان لە رێگەی لۆزانەوە دابەشکرا بەسەر چوار دەوڵەتدا، کۆمەڵکوژیی و کارەساتەکان خەڵکێکی زۆری کورد لەسەر ماڵ و حاڵی خۆی راوەدوو نراو روویان کردە تاراوگە، بە جۆرێک ئێستای کۆمەڵی کورد لە هەندەران بە بەشی پێنجەمی بێ نیشتمان، دەتوانین ناوزەدی بکەین.
کە کاریگەرییان لە رووی سیاسی و مرۆیی و ئابوورییەوە بەسەر هەر چوار بەشەکەی تری نیشتماندا هەیە.
لەسەردەمی ئاوابوونی جووڵانەوەی چەکداری بۆ بەدەستهێنانی مافەکان، جووڵانەوەی دیپلۆماسی و لۆبیکردنی خەباتی مەدەنی لە دەرەوەی وڵات، بڕێکی زۆر لە بۆشاییەکان پڕ دەکاتەوە و هەوڵەکان باشتر جێ دەگرن.
ئەرکی پارتە سیاسییەکان بەگشتی و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانە وەک هێزێکی نیشتمانیی بەرپرسیار لەبەرامبەر هەموو پرسی کورد، ئەم رۆڵە زیاتر ببینێ و بۆ ئەو مەبەستەش ئەم باسە دەکەینە بنەمای گفتوگۆی تەگبیرکردن، بیروڕاگۆڕینەوە.
لە کوێدا ئێمە دەتوانین پێکەوە دروشمێک بەرز بکەینەوە لە کوێدا دەتوانین زیاد لە دروشمێک بەرز بکەینەوە و هاوتەریب دروشمەکانمان جۆگە جۆگە بچێتە رووباری خەباتی کوردایەتی نوێوە؟.
مەبەست لە کوردایەتی نوێ بریتییە لە بە قوربانیکردنی بەرژەوەندیی کەسی و حزبی بۆ بەرژەوەندیی باڵای گەل و نیشتمان.
یا تواندنەوەی بەرژەوەندیی حزبی و کەسی لە بۆتەی بەرژەوەندییە باڵاکانی گەل و نیشتماندا.
لێرەدا بەرجەستەترین نموونەی پڕبوونی شەقامەکانی پایتەختەکانی ئەوروپا و ئەمریکا، کەنەدا لە بەرگریکردن لە رۆژئاوای کوردستان، دەتوانین بکەینە بنەمایەکی بەهێز بۆ ئەو جۆری خەباتی پێکەوەییە لە دەرەوەی وڵات.
رۆڵیان لەناو حزبەکانی ئەواندا هەیە
زانراوە حزبەکانی کوردستان وەک حزب لە دەرەوەی وڵات کەمتر مۆڵەت دەدرێن چالاکی بکەن، پێویستە لە چوارچێوەی یاسا و رێکارە دەرفەت پێدراوەکان کەناڵی خەبات بگرنە بەر.
لەهەمان کاتدا دەرفەتێکی باش هەیە بۆ بەشداریی سیاسی لەناو پارتە سیاسییەکانی دەرەوەی وڵات بۆ ئەو کوردانەی رەگەزنامەی وڵاتانیان هەیە.
لە رێی ئەو جۆرە بەشدارییەوە دەتوانن ببنە هێزێکی کاریگەر لەناو پەرلەمان و حکومەتەکان و ئەنجومەنە هەڵبژێردراوەکانی وەک شارەوانییەکان.
یاخود بوون بە ئەندام لە رێکخراوە لۆکاڵی و ئەنتەرناسیۆناڵەکان و لەناو ئەو رێکخراوانەدا کورد جێ بگرێت و خەباتەکەی ئاوێتەی ئەو پرەنسیپە مرۆییە گەردوونیانە بکات.
یان لەناو دامەزراوە ئەکادیمیەکاندا چ وەک مامۆستا یا رێکخراوەکانی خوێندکاران بەشداریی سیاسی بکەن بۆ ناساندنی دۆزی گەلی کورد و هاوسۆزیی و پشتیوانی بۆ دروستکردنی.
لە ساڵانی رابردوودا بەدیاریکراوی دوای روخانی رژێمی سەدام، لەناو پەرلەمانی وڵاتانی ئەوروپادا چەند هەوڵێک دران بۆ ناساندنی جینۆسایدی گەلی کورد و تاوانە نێودەوڵەتییەکانی کە دەرهەقی ئەنجام دراون، ئەو هەوڵانە کاریگەرییان هەبووە لە دەرخستنی زیاتری رووی راستەقینەی داگیرکەرانی کوردستان.
با واش فۆرمەڵەی باسەکە نەکەین کە دونیا لە کۆمەڵکوژی کورد و ئەنفال و کیمیاباران ئاگادار نەبوون لە کاتی خۆیدا. ئێستا ئێمە بێین بەوانی بناسێنین، نا بەڵکو هەلومەرجی ئەو زەمانە و بەرژەوەندیی نێودەوڵەتی لەگەڵ داگیرکەرانی کوردستان، وایکردبوو نەک هەر بێدەنگ بن، بەڵکو هەندێک وڵات بەشێک بێ لە تاوانەکان بەپێی یاسای نێودەوڵەتی.
بە گۆڕینی بارودۆخەکان هەردوو جۆری خەبات بە هاوتەریبی و یەکتر تەواوکردن پێویستن، ساڵانێکی زۆر تەرازوو لەنێوان ئەم دوو پایەدا نەبوون یەکێک لە هۆکارەکانی دامرکاندنەوەی جووڵە و بزاوتەکانی ناوەوە نەبوون یا کەمیی جۆری دووەمی خەبات بووە.
بە تێگەیشتن لە هەلومەرجی ئێستای دونیا، بوونی هێزێکی کاریگەری مرۆڤی کورد لە دەرەوە، خەباتی دیپلۆماسی و سیاسی و کەلتوریی کورد لە دەرەوە، هەم کاریگەرترە هەم زەمینەکەی رەخساوترە بۆ هاوتەریب بوون لەگەڵ خەباتی ناوەوە.