هەرێم عەبدوڵا 03:07 PM - 2026/07/04

هەرێم عەبدوڵا

تێگەیشتن لە چەمکی هاوچەرخی حوکمڕانی
له‌ جیهانی هاوچه‌رخی ئه‌مڕۆدا، چەمکی "حوکمڕانی" لە دەسەڵاتێکی ڕەها و سەپێنراوەوە گۆڕاوە بۆ پڕۆسەیەکی گشتگیر لە بەڕێوەبردن، کە ئامانجی سەرەکیی پاراستنی کەرامەتی مرۆڤ، دابینکردنی دادپەروەری و گەشەپێدانی بەردەوامە. حوکمڕانی تەنها بەڕێوەبردنی ڕۆژانەی کاروباری گشتی نییە، بەڵکو هونەری هاوسەنگکردنی هێز و بەرژەوەندییەکانە لە پێناو خزمەتکردنی هاووڵاتیاندا. ئەزموونی گەلان پێمان دەڵێت کە سیستمە سیاسییەکان کاتێک دەتوانن لەبەردەم گۆڕانکاری و قەیرانەکاندا خۆڕاگر بن، کە تەنها پشت بە هێز نەبەستن، بەڵکو شەرعییەتی خۆیان لە ڕێگەی کارامەیی، شەفافییەت و بەدەنگەوەهاتنی داواکارییەکانی شەقامەوە بەدەستبهێنن.
چاکسازی: زەروورەتێکی بەردەوام، نەک بژاردەیەکی کاتی
پڕۆسەی چاکسازی (Reform) لە جەستەی هەر سیستمێکی سیاسیدا، وەک خوێنی نوێ وایە کە ڕێگری لە سستی و داڕووخانی دامەزراوەکان دەکات. گەورەترین هەڵەی ستراتیژی کاتێک ڕوودەدات کە دەسەڵاتەکان چاکسازی وەک "ئامرازێکی فریاگوزاریی کاتی" لە کاتی قەیرانە دارایی یان فشارە سیاسییەکاندا بەکاربهێنن. چاکسازیی ڕاستەقینە، نەهجێکی بەردەوام و نەخشەڕێگەیەکی درێژخایەنە. ناتوانرێت باس لە سەقامگیریی سیاسی و گەشەپێدانی ئابووری بکرێت، تا ئەو کاتەی ئیرادەیەکی ڕاستەقینە نەبێت بۆ گۆڕینی سیستمی کارگێڕی لە شێوازە تەقلیدی و کلاسیکییەکەیەوە بۆ سیستمێکی مۆدێرن و داینامیکی.
"متمانە، گەورەترین و بەهادارترین سەرمایەی نێوان هاووڵاتی و دەسەڵاتە. کاتێک چاکسازیی ڕاستەقینە دەست پێدەکات، ئەم متمانەیە نوێ دەبێتەوە و کۆمەڵگە دەبێتە پشتیوانی دەوڵەت؛ کاتێکیش چاکسازی دەبێتە دروشمێکی ڕووکەش، لێکترازان، بێهیوایی و ناسەقامگیری جێگەی دەگرێتەوە."
کۆڵەکەکانی بونیادنانی حوکمڕانیی ڕەشید
بۆ گواستنەوەی کۆمەڵگە بۆ قۆناغێکی نوێ لە گەشەسەندن، پێویستە پرۆسەی چاکسازی چەند لایەنێکی سەرەکی و بنەڕەتی بگرێتەوە:
١. سەروەریی یاسا و سەربەخۆیی دادوەری:
یاسا ئەگەر بە یەکسانی بەسەر هەموواندا جێبەجێ نەکرێت، دەبێتە ئامرازێک بۆ پاراستنی بەرژەوەندیی کەمایەتییەک لەسەر حیسابی زۆرینە. یەکەم هەنگاوی چاکسازیی ڕیشەیی، بەهێزکردنی دەسەڵاتی دادوەری و دوورخستنەوەیەتی لە هەر ململانێ و دەستوەردانێکی حزبی و سیاسی. کاتێک دادگا چەترێک بێت بۆ هەمووان بێ جیاوازی، پایەکانی دادپەروەریی کۆمەڵایەتی جێگیر دەبن.
٢. شۆڕشی کارگێڕی و دیجیتاڵکردنی دامەزراوەکان:
بیرۆکراسیی کۆن و ڕۆتینی بێزارکەر لە فەرمانگەکاندا، نەک تەنها کات و وزەی هاووڵاتیان بەفیڕۆ دەدات، بەڵکو گەورەترین ژینگەیە بۆ گەشەکردنی گەندەڵی دارایی و کارگێڕی. گۆڕینی سیستمی بەڕێوەبردن بۆ حوکمڕانیی دیجیتاڵی (E-Governance)، شەفافییەتێکی تەواو دروست دەکات، دەرگاکانی گەندەڵی دادەخات و چاودێریکردنی داهات و خەرجییەکان ئاسانتر دەکات.
٣. پشتبەستن بە لێهاتوویی و بنەمای شایستەیی (Meritocracy):
سیستمەکان کاتێک تووشی شەلەل دەبن کە پۆستە کارگێڕی و ستراتیژییەکان لەسەر بنەمای خزمخزمێنە، پشککاری یان دڵسۆزیی کوێرانە دابەش بکرێن. چاکسازیی ڕاستەقینە وا دەخوازێت کە مرۆڤی شیاو بۆ شوێنی شیاو دابنرێت. پێشخستنی گەنجانی پسپۆڕ، تەکنۆکرات و خاوەن توانا، بزوێنەری سەرەکیی سەرکەوتنی هەر دامەزراوەیەک و نوێکردنەوەی بیرکردنەوەی دەوڵەتدارییە.
٤. شەفافییەت و کاراکردنی دامەزراوەکانی لێپرسینەوە:
هاووڵاتی مافی خۆیەتی بزانێت داهاتی نیشتمانەکەی چۆن کۆدەکرێتەوە و لە کوێدا خەرج دەکرێت. بەهێزکردنی دامەزراوەکانی چاودێریی دارایی و دەستەکانی دەسپاکی و بەخشینی دەسەڵاتی تەواو پێیان بۆ لێپرسینەوە لە هەر سەرپێچییەک، گەرەنتی پاراستنی سەرمایەی گشتییە.
ئەنجامنامە: ئایندە بۆ ئەو گەلانەیە کە ناچارنەبن بێدەنگ بن
لە کۆتاییدا، دەبێت درک بەوە بکەین کە چاکسازی پرۆسەیەکی خێرا، ئاسان و یەکشەوە نییە. چاکسازی ڕێگایەکی پڕ لە تەحەدی و بەربەستە، چونکە ڕووبەڕووی بەرژەوەندیی ئەو کەس و تاقمانە دەبێتەوە کە لەناو شێوازی کۆنی بەڕێوەبردندا گەشەیان کردووە. ئەوەی ئەم ڕێگایە دەبڕێت، پێویستی بە ئیرادەیەکی سیاسیی پۆڵایین، ڕاشکاوی لەگەڵ گەل، و هاوکاریی جددی نێوان دەسەڵات و کۆمەڵگەی مەدەنی هەیە. داهاتوویەکی گەش و سەقامگیر بۆ ئەو گەلانە نییە کە لە کەموکوڕییەکانیان ڕادەکەن، بەڵکو بۆ ئەو کۆمەڵگە و سەرکردانەیە کە دەوێرانە سەیری برینەکانیان دەکەن و ڕێگای چاکسازیی ڕیشەیی وەک تاقە بژاردەی ڕزگاری هەڵدەبژێرن