عیماد ئەحمەد 09:48 AM - 2026/06/17

جامی جیهانیی(2026) و فەلسەفەی ڕێککەوتن
لە مەیدانی یارییەوە بۆ مەیدانی دیپلۆماسی

عیماد ئەحمەد
مێژووی مرۆڤایەتی هەمیشە لە نێوان دوو مەیداندا نووسراوەتەوە؛ مەیدانی جەنگ و مێزی گفتوگۆ. لە یەکەمیاندا هێز هەوڵ دەدات ئیرادەی خۆی بسەپێنێت، لە دووەمیشیاندا دانایی هەوڵ دەدات سنوور بۆ هێز دابنێت، بەڵام هەندێ ساتی دەگمەن هەن کە تێیدا ئەم دوو جیهانە بە یەکەوە نزیک دەبنەوە؛ کاتێک یاری و سیاسەت، سۆز و بەرژەوەندی، پێشبڕکێ و دیپلۆماسی لە یەک وێنەدا کۆدەبنەوە.
ساڵی(2026) لەو جۆرە ساتانە لەخۆ دەگرێت، لە لایەکەوە، ملیۆنان مرۆڤ چاویان لەسەر جامی جیهانیی تۆپی پێیە؛ ڕووداوێک کە جیاوازیی زمان و نەتەوە و ئایین بۆ ماوەیەک لە ژێر ئاڵای یاری کۆدەکاتەوە. لە لایەکی دیکەشەوە، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست چاودێریی هەوڵەکانی گفتوگۆ و ڕێککەوتن لەنێوان ئەمریکا و ئێران دەکات؛ گفتوگۆیەک کە دەرئەنجامەکەی تەنها بۆ دوو وڵات نییە، بەڵکو بۆ تەواوی ناوچەکە و هاوکێشەی نوێی هێز و ئاسایش گرنگە. لە ڕووکاردا، یەکێک یارییە و ئەوی دیکە سیاسەت، بەڵام لە قووڵاییدا هەردووکیان بەدوای یەک شتدا دەگەڕێن: دۆزینەوەی هاوسەنگی.
تۆپی پێ بەبێ یاسا مانای نابێت. ئەگەر هەر یاریزانێک بە ویستی خۆی بجوڵێت و هیچ سنوورێک نەبێت، مەیدان دەبێتە گۆڕەپانی شەڕ. سیاسەتیش هەمان حاڵەتە، ئەگەر هەر دەوڵەتێک تەنها بە زمانی هێز قسە بکات، جیهان دەبێتە مەیدانی ململا‌نێیەکی بێکۆتایی، هەر بۆیە شارستانییەت لەسەر بنەمای یاسا و ڕێککەوتنەکان بنیات نراوە؛ چونکە یاسا ئەو هێڵە سپییانەن کە سنووری یاری دیاری دەکەن، بەڵام لە هەر یارییەکی گەورەدا، تەنها یاریزانەکان چارەنووس دیاری ناکەن. ناوبژیکەر هەیە؛ ئەو کەسەی کە نە هێرش دەکات و نە بەرگری، بەڵام بێ بوونی ئەو یارییەکە دەتوانێت ببێتە شەڕ. ناوبژیکەر گۆڵ تۆمار ناکات، بەڵام ڕێگا لەوە دەگرێت کە گۆڵەکان بە زەبری مشت یان پێشێلکردنی یاسا تۆمار بکرێن. هێزی ناوبژیکەر لە بێلایەنی و پاراستنی ڕێساکاندا دەبینرێت، نە لە پشتگیریی یەک لایەن.
فەلسەفەی سیاسەتیش هەمان بنەما پەسەند دەکات. دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان، یاسا نێودەوڵەتییەکان و وڵاتانی ناوبژیوان زۆرجار هەمان ڕۆڵی ناوبژیکەر دەبینن. ڕەنگە هەمیشە دادپەروەر نەبن، ڕەنگە هەندێجار لەژێر کاریگەریی بەرژەوەندییەکان بن، بەڵام هەرچییەک بێت، بوونیان لە نەبوونیان باشترە. چونکە دنیا بەبێ ناوبژیوانی، زۆر خێرا دەگەڕێتەوە بۆ یاسای دارستان؛ یاسای ئەوەی کە بەهێزترە، مافی زیاتر هەبێت.
لە ڕوانگەیەکی دیکەوە، گفتوگۆی ئەمریکا و ئێران تەنها پەیوەندیی نێوان دوو دەوڵەت نییە. لە پشت ئەم هاوکێشەیەدا ژمارەیەک یاریزانی دیکە هەن. ئیسرائیل نیگەرانییە ئاسایشییەکانی خۆی هەیە و بە چاوی گومانەوە سەیری هەر گۆڕانکارییەک دەکات. لوبنان هێشتا لە ژێر بارودۆخێکی ناسەقامگیردایە و چاوەڕێی ئەوەیە بزانێت داهاتووی هاوکێشەی ناوچەکە چۆن دەبێت. حیزبوڵڵاش لە نێوان واقیعی سیاسی و میراتی سەربازیی خۆیدا هەوڵی دۆزینەوەی شوێنی نوێ دەدات. وەک لە جامی جیهانیدا، لە سیاسەتیشدا هیچ تیمێک بە تەنیایی یاری ناکات؛ بردنەوە و دۆڕانی هەر لایەک کاریگەری لەسەر ئەوانی دیکەش دەبێت.
مێژوو وانەیەکی گرنگمان فێر دەکات: زۆربەی جەنگەکان لە مەیدان دەست پێدەکەن، بەڵام لە ژوورەکانی گفتوگۆ کۆتایی دێن. دوای ساڵانی تێچوونی سامان و خوێن، هەموو لایەنەکان ناچار دەبن بگەڕێنەوە بۆ ئەو مێزەی کە لە سەرەتاوە لێی هەڵهاتبوون. ئەمە نیشانەی لاوازی نییە؛ بەڵکو نیشانەی ئەوەیە کە لە کۆتایی کاردا، هێز بە تەنها چارەسەر نییە. هێز دەتوانێت دەرگا بکاتەوە، بەڵام تەنها گفتوگۆیە کە دەتوانێت لەو دەرگایەوە بچێتە ژوورەوە.
گرنگترین وانەی جامی جیهانی(2026) ئەوە دەبێت کە سەرکەوتن تەنها بە هێز بەدەست نایەت. تیمی پاڵەوان ئەوە نییە کە هەمیشە بەهێزترین یان توندترین یاری دەکات؛ بەڵکو ئەوەیە کە باشتر یاساکان دەزانێت، باشتر هاوڕێکانی تێدەگات و باشتر هاوسەنگی لەنێوان هێز و زیرەکی، هێرش و بەرگری، ئارەزوو و واقیع دروست دەکات.
لە سیاسەتیشدا هەمان یاسا کار دەکات. ئەو لایەنە سەرکەوتووە کە بتوانێت لەنێوان بەرژەوەندیی خۆی و بەرژەوەندیی ئەوانی دیکەدا هاوسەنگی دروست بکات. چونکە سەرکەوتنی ڕاستەقینە ئەوە نییە کە نەیارەکەت بشکێنیت؛ ئەوەیە سیستەمێک دروست بکەیت کە تێیدا هەمووان بتوانن بژین.
لە کۆتایی هەر یارییەکدا فیکەیەک لێدەدرێت و جامەکە بۆ یەک تیم بەرزدەکرێتەوە. بەڵام لە یارییە سیاسییەکانی مێژوودا، بردنەوەی ڕاستەقینە ئەو کاتەیە کە گەلان لە جەنگ رزگار بن و داهاتوویەکی ئارامتر بەدەست بهێنن، چونکە جامی جیهانی دوای چەند هەفتەیەک کۆتایی دێت، بەڵام ئاشتی یان جەنگ دەتوانێت چارەنووسی نەوەکانیش بگۆڕێت.
هەر بۆیە، وەک لە تۆپی پێدا، لە سیاسەتیشدا پێویستمان بە یاریزانە باشەکان هەیە؛ بەڵام زیاتر لەوەش پێویستمان بە ناوبژیکەرە دادپەروەرەکان و یاسا ڕێز لێگیراوەکان هەیە، چونکە بێ یاسا، مەیدان دەبێتە وێرانە و بێ ڕێککەوتنیش، داهاتوو تەنها دووبارەبوونەوەی ڕابردوو دەبێت.
فیشەکەکان لە مەیداندا دەتەقێندرێن، بەڵام ئاشتی تەنها لەسەر مێزەکان واژۆ دەکرێت. مێژوو هەرگیز پاڵەوانی ئەوە نازانێت کە چەکی زیاتری هەبوو؛ بەڵکو یادی ئەوە دەکات کە لە ساتی هەستیاردا هەڵیبژارد گفتوگۆ لەسەر جەنگ و ڕێککەوتن  بکات. ئەوەش، لە فەلسەفەی ژیان و سیاسەتدا، بردنەوەی ڕاستەقینەیە.