هۆزان ئەفرینی 02:45 PM - 2026/10/02

مام جەلال.. کاریزما و ڕەمزی نەتەوەیی کوردستان

ئێمە لەبەردەم ساڵیادی کۆچی دوایی نەمری نەتەوە سەرۆک جەلال تاڵەبانی (مام جەلال) داین، کتێبەکەم بە ناوی "مام جەلال ڕەمزی نەتەوەیی کورد" دەهێنمەوە یاد کە باس لە مێژوو و خەباتی چەندین دەیەی سەرۆک دەکات، لەگەڵ بۆچوونی ژمارەیەک لە نووسەر و ڕۆشنبیرانی عەرەب و تورک و فارس و ئەمریکی و ڕووسی و غەیری ئەوان لەسەر کەسایەتی و ڕۆڵی لەسەر ئاستی هەرێمی کوردستان و چوار پارچەی کوردستان و عێراق و ناوچەکە و جیهان. ئەوەش بۆ زانین کتێبەکە بە شێوەزاری کرمانجی و بە پیتی لاتینی نووسراوە.

⚫ کاریزمای ڕێبەر و پارێزەری دۆزی گەلەکەی
سەرۆک مام جەلال خاوەنی کەسایەتییەکی کاریزماتیکی ناوازە بوو، وای لێکردبوو ببێتە پارێزەری ئاسایشی نەتەوەکەی. دۆزی گەلەکەی گۆڕی بۆ چیرۆکێک لە هەموو کۆڕبەندە نێودەوڵەتییەکاندا بیگێڕێتەوە و کردی بە دۆزێکی شەرعی و ڕەوا. پەیامی پێشمەرگەی لە چیاکان و دۆڵەکانی کوردستانەوە هەڵگرت و گەیاندیە نەتەوە یەکگرتووەکان، و کاتێک پاڵێورا بۆ پۆستی سەرۆک کۆماری عێراقی فیدراڵ، دۆزی کوردی کردە دۆزێکی شەرعی و نێودەوڵەتی. ئەو پیاوەی بە جلوبەرگی پێشمەرگەوە لە چیاکانی کوردستانەوە دابەزی تا ببێتە سەرۆک کۆمار بە ناسنامە شۆڕشگێڕ و نەتەوەیی و نیشتمانییە دڵسۆزەکەی.

⚫ سەرۆکی مرۆڤ و سەمامی ئەمان
مام جەلال یەکەم سەرۆکی کوردی عێراقی بوو کە بە ناسنامە کوردی و شۆڕشگێڕییەکەیەوە گەیشتە سەرۆکایەتی، هیچ کینەیەکی لەبەرامبەر گەلانی تر هەڵنەگرت، بەڵکو بە ڕۆحی مرۆڤایەتی و لێبوردەیی و بەخشین مامەڵەی لەگەڵ هەمووان دەکرد. لە دیارترین هەڵوێستە مرۆڤایەتییەکانی ئەوە بوو کە ئیمزاکردنی لەسەر بڕیاری لەسێدارەدانی دیکتاتۆر سەدام حسێن ڕەتکردەوە، سەرباری ئەوەی سەدام خۆی بە شێوەیەکی تایبەت ئەوی لە بڕیاری لێبوردنی گشتی دەرهێنابوو. مناڵی تێکۆشەر و پێشمەرگە، سەرۆکی پێشووی کۆماری عێراقی فیدراڵ و سکرتێری یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، لە منداڵییەوە تا ڕۆژی کۆچی دوایی لە کەشوهەوای سیاسەت و دیپلۆماسی کوردستانیدا دوور نەکەوتەوە.

⚫ ڕۆڵی لە پاراستنی دەستکەوتەکان
ڕۆڵی تێکۆشەری نەمر مام جەلال لە پاراستنی دەستکەوتەکانی گەلی کورد و پێکهاتەکانی تر ڕۆڵێکی گەورە و مێژوویی بوو. هەمیشە کاری بۆ نزیککردنەوەی لایەنەکان و یەکخستنی ڕیزەکانیان دەکرد لەپێناو ئاسایش و ئاشتی و کۆتاییهێنان بە دوژمنایەتی. بڕیاریدا شەڕی ناوخۆیی نێوان لایەنە کوردییەکان بوەستێنێت و فشاری لە حیزبەکەی کرد بۆ ڕاگرتنی، و زۆرجار بۆ پاراستنی خوێنی گەنجی کورد سازشی زۆری کرد. لەلایەن سەرکردایەتی سیاسی عێراق و هەندێک دەوڵەتی جیهانەوە بە "سەمامی ئەمان" ناسرابوو.

⚫ ئەندازیاری پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانی کورد
مام جەلال لە شەستەکانەوە دەرگای پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی نێوان هەرێمی کوردستان و دەوڵەتانی جیهانی کردەوە. پەیوەندییەکی باشی لەگەڵ دەوڵەتانی ئەوروپا و ئەمریکا و کەنەدا و میسر و وڵاتانی کەنداو هەبوو، یەکەم دەستپێکی دیپلۆماسی لە فەرەنسا بوو لە ساڵی ١٩٦٣. پەیوەندییەکی کەسی لەگەڵ سەرۆکی میسری جەمال عەبدولناسر هەبوو و قەناعەتی پێکرد بەشی زمانی کوردی لە ئێزگەی قاهیرە بکاتەوە. هەروەها ڕۆڵی هەبوو لە کردنەوەی بەشی کوردی لە ڕادیۆی دەنگی ئەمریکا لە ساڵی ١٩٩٢.

⚫ بڕیاری لێبوردن کە مام جەلالی تێدا بەدەرکرا
سەرۆکی نەمر بە غیابی حوکمی لەسێدارەدانی بۆ دەرچوو بوو. بەپێی ڕاپۆرتی DW عەرەبی، سەدام حسێن لێبوردنی بۆ بەشداربووانی ڕاپەڕینی ١٩٨٨ دەرکرد بەڵام جەلال تاڵەبانی لێی دەرهێنا. دەقی بڕیاری ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش ژمارە ٧٣٦ی ساڵی ١٩٨٨: "سێیەم: لە لێبوردنەکەی ئەم بڕیارە تەنیا خائینی جەلال تاڵەبانی بەدەر دەکرێت."

⚫ نەخۆشی و کۆچی دوایی
مام جەلال لە ساڵانی دواییدا کێشەی تەندروستی هەبوو. لە ٢٥ی شوباتی ٢٠٠٧ بردرایە شاری پزیشکی حوسێن لە ئوردن، و نەشتەرگەری دڵی بۆ کرا لە ئەمریکا لە ئابی ٢٠٠٨. لە کۆتایی ٢٠١٢ عێراقی بەجێهێشت بۆ چارەسەری لە ئەڵمانیا دوای جەڵتەیەک کەوتە بێهۆشییەوە و نزیکەی ساڵ و نیوێک لەوێ مایەوە تا لە تەممووزی ٢٠١٥ گەڕایەوە. ڕۆژی ٣-١٠-٢٠١٧ کاتژمێر ٤ی ئێوارە لە یەکێک لە نەخۆشخانەکانی ئەڵمانیا لە تەمەنی ٨٤ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.

کۆشکی سپی ئەمریکی لە پرسەنامەکەیدا وتی: "وەک نیشتمانپەروەرێکی ڕاستەقینە و هاوبەشێکی کارا لە گواستنەوەی عێراق لە ستەمی سەدام حسێنەوە بۆ دیموکراسی دەستووری بە یاد دەهێنینەوە".