سەركۆ یونس 10:56 AM - 2026/08/30

سێبەری نەوت: لە مۆدێلی دەوڵەتی کرێخۆری عێراقدا
سەرکۆ یونس
ئابووریی عێراق لە ئێستادا وەک نموونەیەکی دەگمەن و مەترسیدار لەسەر ئاستی جیهان خۆی دەبینێتەوە؛ کە تێیدا دەوڵەت نەک تەنها وەک ڕێکخەرێکی یاسایی، بەڵکو بە پلەی یەکەم وەک دابینکەری سەرەکیی بژێوی و تاکە بزوێنەری بازاڕ کار دەکات. بەپێی ئامارە فەرمییەکان، کە لە لایەن ڕاوێژکاری دارایی سەرۆکوەزیرانەوە خراونەتەڕوو، عێراق پلەی چوارەمی جیهانی هەیە لە ڕووی دەستوەردانی دەوڵەت لە چالاکیی ئابووریدا. ئەم دۆخە نەخوازراوە ڕەنگدانەوەی ڕاستەقینەی مۆدێلێکی دواکەوتووی ئابوورییە کە ناسراوە بە «دەوڵەتی کرێخۆر»؛ تێیدا پەیوەندیی نێوان هاوڵاتی و دەوڵەت، پێچەوانەی ئابوورییە سەرمایەدارییە تەندروستەکان، لە پەیوەندییەکی بەرپرسانەی باجدانەوە دەگۆڕێت بۆ پەیوەندییەکی دابەشکاریی دارایی.
پەیکەری مووچەخۆری و نەبوونی داهات
کاتێک مانگانە نزیکەی 7.7 تریلیۆن دینار تەنها بۆ دابینکردنی مووچەی زیاتر لە 10 ملیۆن هاوڵاتی (لە فەرمانبەر، خانەنشین و سوودمەندانی تۆڕی چاودێریی کۆمەڵایەتی) خەرج دەکرێت، مانای ئەوەیە کە نزیکەی چارەکێکی کۆی دانیشتووانی عێراق ڕاستەوخۆ پشت بە خەزێنەی دەوڵەت دەبەستن، و ئەمەش دەگەیەنێت کە ژیان و بژێویی هەموو کۆمەڵگەی عێراقی لەسەر مووچە وەستاوە. ئەم قەبارە زەبەلاحە لە خەرجیی بەکاربەر، لە کاتێکدا داهاتی گشتی بە ڕێژەی زیاتر لە 85% پشت بە فرۆشتنی خاوی نەوت دەبەستێت، ئابووریی عێراقی خستووەتە بەردەم مەترسییەکی کوشندەی دەرەکییەوە. هەر قەیرانێکی جیهانی لە نرخ یان گواستنەوەی نەوتدا، ڕاستەوخۆ دەبێتە هۆی پەککەوتنی تەواوەتیی ژیانی ئابووری لە ناوخۆدا و دروستکردنی قەیرانی قورسی کورتهێنانی بودجە؛ وەک بەهۆی تەنگەژەی گەرووی هورمزەوە لە چەند مانگی ڕابردوودا سەری هەڵدا و تا ئێستاش بەردەوامە.
عێراق لە هاوکێشەی جیهانیدا
بە پێچەوانەی ئابوورییە پێشکەوتووەکان، کە تێیدا کەرتی تایبەت زیاتر لە 70% بۆ 80%ی هەلی کار و بەرهەمهێنان دابین دەکات، لە عێراقدا پێچەوانەکەی ڕاستە. دەوڵەت بووەتە گەورەترین بەکاربەر، گەورەترین بەگەڕخەری سەرمایە و تاکە لایەن کە توانای جووڵاندنی بازاڕی هەبێت. ئەم دەستوەردانە فراوانە ڕێگریی لە گەشەکردنی کەرتی تایبەتی ڕاستەقینە کردووە؛ چونکە هیچ پرۆژەیەکی تایبەت ناتوانێت لە ڕووی پێدانی مووچە و ئیمتیازاتەوە رکابەری کەرتی گشتی بکات، ئەمەش گەنجان ناچار دەکات بە دوای پلەی فەرمانبەریدا وێڵ بن و بەهرە و داهێنانی ئابووری پەکی بکەوێت.
پشکی هەرێم لە مۆدێلی ئابووریی کرێخۆریدا
ئەم مۆدێلە پاشکۆیە لە هەرێمی کوردستاندا، بە شێوازێکی تەنانەت قورستر و قەیراناویتر ڕەنگدانەوەی هەیە؛ چونکە حکومەتی هەرێم وەک بەشێک لە سیستمی سیاسی و ئابووریی عێراق، بێبەش نەبووە لەم پشتبەستنە کوێرانەیە بە بودجەی بەکاربەر و داهاتی پچڕپچڕی نەوت، کە ئەوەش باری بژێوی و ژیانکردنی هاووڵاتییان و مووچەخۆرانی خستووەتە ژێر باری قورسی چاوەڕوانی و دڵەڕاوکێی بەردەوامەوە. لە سایەی نەبوونی کەرتی تایبەتێکی بەرهەمهێن و لاوازیی ستراتیژییەتی ئابووریی حکومەتی هەرێم لە فرەچەشنکردنی سەرچاوەکانی داهاتدا، سەرجەم بازاڕ و جووڵەی کاسبی لە هەرێمدا وابەستەی هاتن و نەهاتنی پارەی بەغدا و خەرجکردنی مووچە کراوە؛ بە جۆرێک کە هەر قەیران یان دواکەوتنێک لە ناردنی شایستە داراییەکاندا، تەواوی بازاڕ سست دەکات و دەبێتە هۆی پەککەوتنی توانای کڕینی هاووڵاتییان. لەم چوارچێوەیەدا، ڕۆڵی حکومەتی هەرێم زیاتر لە دابینکەری مووچەیەکی پچڕپچڕدا کورت بووەتەوە نەک دروستکەری هەلی کار یان داڕێژەری ژێرخانێکی ئابووریی سەربەخۆ، ئەمەش وایکردووە هاوڵاتیی هەرێمی کوردستان سەرەڕای دەوڵەمەندیی ناوچەکەی بە سامانە سروشتییەکان، بەردەوام لە دۆخێکی ناسەقامگیریی بژێویدا بژی و چارەنووسی ژیانی بەستراوە بێت بە بڕیارە سیاسییە ناوخۆیی و دەرەکییەکانەوە.
دەرەنجام و ڕێگاکانی ڕزگاربوون
بەردەوامبوونی ئەم مۆدێلە ئابوورییە نەک هەر بەردەوام نابێت، بەڵکو هەڕەشەیەکی ستراتیژییە بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی و دارایی وڵات. چارەسەرکردنی ئەم قەیرانە قووڵە پێویستی بە نەخشەڕێگەیەکی بوێر هەیە کە بریتی بێت لە:
• فرەچەشنکردنی سەرچاوەکانی داهات و کەمکردنەوەی پشتبەستن بە نەوت لە ڕێگەی بوژاندنەوەی کەرتەکانی کشتوکاڵ، گەشتیاری و پیشەسازی.
• ئەنجامدانی چاکسازیی ڕیشەیی لە سیستمی باج و گومرگدا بۆ دروستکردنی داهاتی ناوخۆیی جێگیر.
• کەمکردنەوەی بێباکیی ئابووری و پاڵپشتیکردنی کەرتی تایبەت بە ئامانجی گواستنەوەی هێزی کار لە کەرتی گشتییەوە بۆ کەرتی بەرهەمهێنەر.
بێ گرتنەبەری ئەم هەنگاوانە، عێراق وەک بەلەمێک دەمێنێتەوە کە تەنها بە یەک ڕەحمی نەوت دەژێت و بە یەک شەپۆلی بازاڕی جیهانی دەتوانێت ژێرئاو بکەوێت.