ڕێبوار محمد ئەمین 08:09 PM - 2026/07/01

گۆڕانی جیۆپۆلەتیکی ناوچەکە: پێگەی کوردستان لە نەخشەی کۆریدۆرە ئابوورییەکانی جیهانی نوێدا

پوختە 
ئەم ڕاپۆرتە شیکارییەکی قووڵ بۆ پێگە و چارەنووسی کوردستان دەکات لە ڕووناکی داڕشتنەوەی نەخشەی ڕێڕەوە ئابووری و بازرگانییە نێودەوڵەتییەکاندا. جیهانی ئەمڕۆ لە بەردەم جەنگێکی ساردی ئابووریدایە کە تێیدا هێزە مەزنەکان (ئەمریکا، چین، یەکێتی ئەوروپا) و هێزە هەرێمییەکان (ئێران، تورکیا، وڵاتانی کەنداو) ململانێ لەسەر کۆنترۆڵکردنی هێڵەکانی گواستنەوەی وزە و کاڵا دەکەن. ڕاپۆرتەکە تیشک دەخاتە سەر گرنگی جیۆستراتیژی کوردستان، مەترسییەکانی هاوکێشەی ئەمریکا-ئێران، و ئەو دەرفەت و تەحەددییانەی کە لەبەردەم بڕیار بەدەستی کوردیدان بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ ئەم دۆخە نوێیەدا.

پێشەکی :
لە مێژوودا، جەنگە گەورەکان تەنها لەپێناو خاکدا نەنراونەتەوە، بەڵکو لەپێناو کۆنترۆڵکردنی ڕێگاوبانە بازرگانییەکاندا بوون. لە سەدەی بیست و یەکدا، چەمکی "شەڕی کۆریدۆرەکان" بووەتە بزوێنەری سەرەکی سیاسەتی نێودەوڵەتی. پڕۆژە زەبەلاحەکانی وەک "پشتێنە و ڕێگا" ی چینی، "کۆریدۆری هیندستان-ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست-ئەوروپا" (IMEC) کە ئەمریکا پشتگیری دەکات، و پڕۆژەی "ڕێگەی گەشەپێدان"ی عێراقی-تورکی، گەواهی ئەم ڕاستییەن. ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، و بە تایبەت جوگرافیای کوردستان، دەکەوێتە چەق و دڵی ئەم هێڵە ستراتیژیانەوە، ئەمەش وایکردووە ئایندەی ناوچەکە بەستراوە بێت بەم نەخشە ئابوورییە نوێیەوە.

ناوەڕۆکی نەخشە نوێیەکە: جیهانی کۆریدۆرە ئابوورییەکان:
نەخشەی نوێی جیهان لەسەر بنەمای "تێکەڵبوونی ئابووری و ئاسایش" داڕێژراوە. لەم نەخشەیەدا، سێ هێڵی سەرەکی ململانێ دەکەن:
١-ڕێڕەوی چینی (یەک پشتێنە، یەک ڕێگا): کە دەیەوێت ئاسیا بە ئەوروپاوە ببەستێتەوە لە ڕێگەی ئێران، عێراق، و سووریا یان تورکیاوە.
٢-ڕێڕەوی ئەمریکی-هیندی (IMEC): کە لە هیندستانەوە دەستپێدەکات، بە ئیمارات و سعوودیە و ئیسرائیلدا تێپەڕ دەبێت بەرەو ئەوروپا، بۆ گەمارۆدانی پێگەی چین و ئێران.
٣-ڕێگەی گەشەپێدان (عێراق-تورکیا): پڕۆژەیەکی هەرێمییە کە بەندەری فاو لە باشووری عێراقەوە دەبەستێتەوە بە تورکیا و ئەوروپاوە.

ئایا کوردستان لە سەرووی یەکێک لە گرنگترین کۆریدۆرەکانی جیهانی نوێدا وەستاوە؟
بەڵێ، کوردستان بەهۆی پێگە جوگرافییەکەیەوە لە دڵی ئەم هاوکێشەیەدایە:
باشوور و ڕۆژاوای کوردستان: دەکەونە سەر هێڵی ڕاستەوخۆی پڕۆژەی "ڕێگەی گەشەپێدان" و هێڵی بازرگانی ئێران بەرەو دەریای ناوەڕاست. بە بێ سەقامگیری لەم ناوچانە، هیچ کۆریدۆرێک ناتوانێت بە شێوەیەکی ئارام کار بکات.
باکور و ڕۆژهەڵاتی کوردستان: وەک پردی بەستنەوەی نێوان ئاسیای ناوەڕاست، ئێران و تورکیا کار دەکەن. کێڵگەکانی نەوت و گازی کوردستان (بە تایبەت لە باشوور) خۆیان لە خۆیاندا سەرچاوەی وزەی گرنگن بۆ تێرکردنی پێداویستییەکانی ئەم کۆریدۆرانە.

بۆچی کوردستان و ئێران مەترسیدارترین شوێنیان هەیە لە ڕێڕەوەکەدا؟
ئێران و کوردستان بە دوو ناوچەی "شۆک-هەڵگر" یان هێڵی لێکخشانی گەورە دادەنرێن بە چەند هۆکارێک:
١-پێکدادانی بەرژەوەندییەکان:
 ئێران دەیەوێت هێڵی باڵادەستی خۆی (تاران-بەغدا-دیمەشق) بپارێزێت، لە کاتێکدا ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی دەیانەوێت ئەم هێڵە ببڕن. کوردستان ڕێک دەکەوێتە نێوان ئەم دوو بەرداشە.
٢-نەمانی سەقامگیری سیاسی: 
نەبوونی قەوارەیەکی سەربەخۆی یەکگرتوو بۆ کورد، وایکردووە خاکەکەی ببێتە گۆڕەپانی شەڕی بریکاری .
٣-گوشاری وڵاتانی دەوروبەر:
 تورکیا و ئێران ڕێگەی گەشەپێدانی ئابووری وەک ئامرازێک بەکاردێنن بۆ خنکاندنی پێگەی سیاسی کورد (بۆ نموونە، هەوڵی دوورخستنەوەی ناوچە کوردییەکان لە هێڵی شەمەندەفەری پڕۆژەی ڕێگەی گەشەپێدان).

ئایا جەنگی ئەمریکا و ئێران جەنگی داڕشتنەوەی نەخشەی ڕێڕەوەکانە؟
بەشێکی زۆری ڕاستییەکە لێرەدایە. جەنگی نێوان ئەمریکا و ئێران تەنها ململانێیەکی ئایدۆلۆژی یان ئەتۆمی نییە، بەڵکو جەنگێکی جیۆئابوورییە بۆ داڕشتنەوەی نەخشەی هێڵەکانی وزە و بازرگانی:
ئەمریکا دەیەوێت ئێران لە هەموو کۆریدۆرە جیهانییەکان بێبەش بکات تا نەبێتە پردی گەیاندنی چین بە دەریای ناوەڕاست.
سزاکانی سەر ئێران، لێدانی میلیشیاکان لە عێراق و سووریا، و گۆڕانکارییە سیاسییەکانی بەغدا، هەموویان بەشێکن لە ستراتیژی "بلۆککردنی ڕێڕەوەکانی نەیار". بۆیە، هەر جەنگێک لە ناوچەکەدا ڕووبدات، ئامانجی کۆتاییەکەی دیاریکردنی ئەوەیە کێ کۆنترۆڵی خاڵە سنووری و بازرگانییەکان دەکات.

ڕۆڵ، پێگە و چارەنووسی کورد لەم نەخشە نوێیەدا:
چارەنووسی کورد لە نێوان دوو سیناریۆدایە:
سیناریۆی گەشەپێدان (دەرەفەت): ئەگەر کورد بتوانێت پێگەی خۆی وەک ناوچەیەکی ئارام و پارێزراو بۆ پاراستنی هێڵەکانی وزە و بازرگانی بسەلمێنێت، دەبێتە هاوبەشێکی حەتمی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و پێگەی سیاسی بەهێزتر دەبێت.
سیناریۆی قوربانی (مەترسی): ئەگەر لایەنە کوردییەکان نەتوانن یەکدەنگ بن، جوگرافیای کوردستان تەنها وەک "ڕێڕەوێکی بێدەنگ" بەکاردێت کە هێزە گەورەکان کاڵاکانیانی پێدا دەگوازنەوە، بە بێ ئەوەی کورد هیچ دەستکەوتێکی سیاسی یان ئابووری لێبچنێت، یان ناوچەکە دەبێتە قوربانی ڕێککەوتنی وڵاتانی هەرێمی (تورکیا، ئێران، عێراق).

چۆنێتی مامەڵەکردنی کورد (بڕیاربەدەستان لە هەر چوارپارچەکە)
بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم دۆخە، پێویستە ستراتیژێکی نوێ پەیڕەو بکرێت:
تێپەڕاندنی ناکۆکییە ناوخۆییەکان: هێزە کوردییەکان لە باشوور، ڕۆژاوا، باکوور و ڕۆژهەڵات دەبێت تێبگەن کە هێڵی شەمەندەفەر و بۆری گاز جیاوازی لە نێوان حیزبەکاندا ناکات؛ ئەگەر یەکگرتوو نەبن، هەمووان پێکەوە پەراوێز دەخرێن.
دیپلۆماسیەتی ئابووری : 
بڕیاربەدەستانی کورد دەبێت لەگەڵ واشنتۆن، پەکین، و یەکێتی ئەوروپا گفتوگۆ بکەن لەسەر بنەمای "ئێمە دەتوانین ئاسایشی کۆریدۆرەکانتان بپارێزین"، نەک تەنها وەک داواکاری مافی نەتەوەیی بەغەمبارانە.
هاوسەنگی هۆشمەندانە:
 خۆدوورگرتن لە چوونە ناو بەرەی ڕەها دژی ئێران یان ئەمریکا، بەڵکو کارکردن بۆ دروستکردنی بەرژەوەندی هاوبەش لەگەڵ هەموواندا.

پێشنیار و چارەسەر
دروستکردنی ئەنجومەنی باڵای ستراتیژی کوردی: پێکهێنانی ناوەندێکی لێکۆڵینەوە و بڕیاردانی هاوبەش لە نێوان پارچەکاندا بۆ خوێندنەوەی ڕۆژانەی گۆڕانکارییە جیۆپۆلەتیکییەکان.
بەهێزکردنی ژێرخانی ناوخۆیی: وەبەرهێنان لە ڕێگاوبان، هێڵی شەمەندەفەری ناوخۆیی، و پەرەپێدانی کەرتی وزە (گازی سروشتی) بۆ ئەوەی کوردستان ببێتە جێگرەوەیەکی سەرنجڕاکێش بۆ بازاڕی ئەوروپا.
بە نێودەوڵەتیکردنی دۆسیەی ئاسایشی کوردستان: بەستنەوەی ئاسایشی هەرێمی کوردستان و ڕۆژاوا بە پاراستنی بەرژەوەندییە ئابوورییەکانی کۆمپانیا جیهانییەکان.

ئەنجام 
جیهانی نوێ، جیهانی نەخشەی هێڵە بازرگانییەکانە. کوردستان لە سەرووی گرنگترین خاڵی بەیەکگەیشتنی ئەم هێڵانەدایە. جەنگی ئەمریکا و ئێران و ململانێ هەرێمییەکان خەریکە پێناسەیەکی نوێ بۆ سنوورەکان دەکەن. بۆ کورد، ئەم قۆناغە یان دەبێتە مایەی سەربەخۆیی ئابووری و جێگیربوونی قەوارە سیاسییەکەی، یان دەبێتە هۆی دابەشبوون و لاوازبوونی زیاتر. کلیلەکە لە دەستی بڕیاربەدەستانی کورددایە کە ئایا دەتوانن لە زمان و لۆژیکی "جیۆئابووری" جیهانی نوێ تێبگەن و هاوکێشەکە بەقازانجی خۆیان وەربگێڕن، یان وەک هەمیشە تەنها تەماشاکار دەبن.