د. شێرکۆ عەبدوڵڵا 01:43 PM - 2026/09/20

ئەم لێشاوە بێ سەرەتا و بێ کۆتاییەی دروستکردنی هەزاران شوقە و ڤێللا لە هەرێمی کوردستاندا، نەک نیشانەی گەشەکردنی ئابووری نییە، بەڵکو سیمبولی کارەساتێکی قووڵە لە بواری گەشەکردندا. گەشەکردنی راستەقینە واتە بەرهەمهێنانی سەرمایەی بەردەوام و پێشخستنی سەرمایەی مرۆیی و بەهێزکردنی دامەزراوەی کاریگەر  و بەدیهێنانی هاوسەنگیی لەنێوان دانیشتووان و ئابووریدا.  بەڵام  ئەوەی لە  سلێمانی و دهۆک و شارەکانی تری هەرێمدا دەگوزەرێت زیاتر لە بڵقێک دەچێت کە پشتی بە کڕین وفرۆشتنی زەوی بەستووە و لەهەموو چرکەیەکدا ئەگەری تەقینی ئەو بڵقە لە ئارادایە، واتە ئابوورییەک نییە پشتی بەستبێت بە باج و بەرهەمهێنانی ناوخۆیی، بەڵکو لەسەر فرۆشتنی سەرچاوە سروشتییەکان دامەزراوە و فڕی بەسەر گەشەکردن و پێشکەوتنەوە نییە .

ئەم لێشاوە بێ سەرەتا و بێ کۆتاییەی دروستکردنی هەزاران شوقە و ڤێللا لە هەرێمی کوردستاندا، نەک نیشانەی گەشەکردنی ئابووری نییە، بەڵکو سیمبولی کارەساتێکی قووڵە لە بواری گەشەکردندا
داتاكان چى دەڵێن؟
ژمارەی دانیشتووانی  هەرێم نزیکەی 6.3 ملیۆن کەسە و زیاتر لە 2 ملیۆن یەکەی نیشتەجێبوونی هەیە، واتە  بەپێی خێزانەکان یەکەیەکی نیشتەجێبوون بۆ هەر 4-3 کەس. بەم پێیە حاڵی حازر 650 هەزار یەکەی نیشتەجێبوون زیادن  و بە لێدەرکردنی ژمارەی کرێنشینان 350 هەزار یەکەی نیشتەجێبوون ئێستا چۆڵن، ئەمە جگە لەوەی کە زیاتر لە  100 هەزار یەکەی نیشتەجێبوون ئێستا لە قۆناغی دروستکردندان،  شوقە لە هەرێمدا ئەمڕۆ نزیکەی %80ی شوێنی نیشتەجێبوون پێکدەهێنێت. لە ماوەی دوو دەیەی رابوردوودا سەرمایەیەکی زەبەلاح (دەیان ملیار دۆلار) خراوەتە ئەم کەرتەوە لەکاتێکدا کە داخوازی زۆر لە دوای خستنەڕوو (عرض)ەوەیە و زۆرێک لەو یەکانە چۆڵن یان چینی ناوەڕاستی ناوخۆیی توانای کڕینیانی نییە. نرخەکان بەبەراورد بە تێکڕای داهاتی خێزانەکان ئەوەندە بەرزن کە نرخی هەر یەکەیەکی نیشتەجێبوون بەرزترە لە داهاتی زیاتر لە 20 ساڵی ئەو خێزانانە. 
ئەم نموونەیە رێک ئەو شتەیە کە لە ئابورییە رەیعییەکاندا دەیبینین: واتە سەرمایە لە بری ئەوەی لە پیشەسازی و کشتوکاڵی بەرهەمهێن و تەکنۆلۆژیا و پەروەردە و فێرکردندا خەرج بکرێت لە شیش و چیمەنتۆدا قفڵ دەکرێت، سەرئەنجام؟ گەشەیەکی رووکەشی کورتخایەنی کارکردنی بیناسازی، بەڵام بەبێ دابینکردنی کۆڵەکە بەرهەمهێنە بەردەوامەکان. کاتێک کە نرخی نەوت دادەبەزێت یاخود بەغدا بوودجە ببڕێت،  یاخود داخوازی کڕیارانی بیانی/عەرەب  دادەبەزێت، بازاڕ هەرەس دەهێنێت و سەرمایەکان زیندانی دەبن. 
کاریگەرییە وێرانکارییەکانی
مەرجی یەکەمی گەشەکردن بریتییە لە ریزبەندیکردنی  ئەقڵانیی پێویستییەکانی وڵات. کاتێک کە زەوییە کشتوکاڵییە بە پیتەکان و کەناری شاخ و کوێستانەکان دەکرێن بە یەکەی نیشتەجێبوون و ڤێللای پارەدارەکان، سەرچاوە سروشتییەکان لەناو دەچن: رووبەری سەوازیی و ئاوی ژێرزەوی (کە لە هەندێ ناوچەدا %100 کەمیان کردووە)، ئەمە جگە لە پیسبوونی هەوا و زۆربوونی رێژەی نەخۆشییەکانی هەناسە. ئەمە رێک ئەو (گەشە ناهاوسەنگەیە) کە سەرچاوە ستونییەکانی نێوان نەوەکان بەفیڕۆ دەدات. 
سەرمایەی دارایی و مرۆیی ئیتر لە بری خوڵقاندنی بەهای زیادەی راستەقینە، دەبێت بە بابەتی سەواو و معامەلەی مڵکداری  و گوشاری گەورە دەخرێتە سەر چینی ناوەڕاستی راستەقینە، کە دینەمۆی گەشەکردنی بەردەوامە: گەنجان بێبەش دەبن لە کڕینی شوقە، هاوسەرگیری و پێهێنانی خێزان دوا دەکەوێت و جیاوازیی چینایەتی قووڵتر و فراوانتر دەبێت.  توێژە خۆشگوزەرانەکانی کۆمەڵ  و دەوڵەمەندانی ناوخۆ و دیاسپۆرا  ڤێللا و شوقەی کەشخە دەکڕن لەکاتێکدا کە زۆرینەی خەڵکەکە هەر بەکرێچێتی دەمێننەوە، یان راودەنرێن بۆ پەراوێزی شارەکان. ئەمە نموونەکەی دوبەی و تورکیای رەیع تەوەری گەشەکردنە نەک نموونەکەی سەنگاپورە و کۆریای باشوور، کە جەختی لەسەر دامەزراوە و شارەزایی و بەرهەمهێنانە.
لێکەوتە دیموگرافییەکانی 
کۆچ لە گوند و شارۆچکە بچووکەکانەوە بەرەو ناوەندی شارەکان بەهێزتر دەبێت، چونکە هەلی کاری بەردەوام هەر لە کەرتی بیناسازی و کرێکارییدا دەستەبەر دەبێت. گوندەکان چۆڵ دەبن. رایەڵەی دیمۆگرافی شارەکان دەگۆڕێن و چڕبوونەوە و قەرەباڵغی زیاد لە پێویست لە سلێمانی و هەولێر، گوشاری بەهێز دەخاتە سەر ژێرخانی ئەو شارانە. گەنجان کە بەشی سەرەکی کۆمەڵ پێکدەهێنن یان لە شوقە گرانەکاندا گیرۆدە دەبن،  یاخود سەری خۆیان هەڵدەگرن بۆ ئەوروپا. ئەم لێکەوتەیە ئاشتەوایی کۆمەڵایەتی لاواز دەکات و هەستی نادادپەروەری بەهێز دەکات. گەشەکردنی تەندروستی کۆمەڵگە پيویستی بە هاوسەنگی هەیە لەنێوان شار و گونددا، پێویستی بە هەبوونی کاری بەرهەمهێن و دەستڕاگەیشتنی دادپەروەرانەیە بە شوێنی نیشتەجێبوون، نەک کەڵەکەبوونی شوقەی چۆڵ کە ئایکۆنی نایەکسانییە. 
کاریگەریی لەسەر لایەنەکانی دیکەی ئابووری و هۆشداریی کۆتایی: ئەم ئەنفالی  شوقەیە زیانی قووڵ بە رەهەندەکانی تری ئابووری دەگەیەنێت، ناچارت دەکات زیاتر پشت ببەستیت بە داهاتە نەوتییەکان و بەدەستدرێژیکردنە سەر زەوی و سەرچاوە سروشتییەکان. هەروەها  ئەو بەشەی کەرتی تایبەت لاواز دەکات کە بەرهەمهێن و پیشەسازە، جگە لەوەش دەرگا بەڕووی گەندەڵیدا دەکاتەوە، لەڕێی بەخشینی مۆڵەت و تەرخانکردنی زەویدا و زیانی گەورەشی هەیە بۆ ژینگە کە کۆڵەکەی کشتوکاڵ و گەشتوگوزارە. کرێکارانی کەرتی بیناسازی  هەلی کاری کاتییان دەست دەکەوێت، بەڵام زۆرجار بەبێ بیمە و ئاسایشی کار، بەتایبەت کرێکارانی پارچەکانی تری کوردستان، کاتێکیش بازاڕی شوقە دەکەوێتە کەسادەوە  بێکاری لەو کەرتەشدا سەرهەڵدەداتەوە.
بەبێ ریفۆرمی هزر  و دامەزراوەکان، بەبێ بایەخدانی سەرەکی بە بەرهەمهێنانی سەرمایەی راستەقینە  لەبری سەوداکردن بە زەوییەوە،  هەروەها بەبێ بەهێزکردنی چینی ناوەڕاستی یاساگەرا و بەبێ داڕشتنی بەرنامەیەکی دريژخایەنی پشتبەستوو بە داتا و بە ئەقڵانییەت، ئەوا ئەم جۆرە بیناسازی و تڕوتەشقەڵانە نەک هەر گەشەسەندن ناهێنن، بەڵکو دوای دەخەن و باجە قورسەکەشی  لە بوارەکانی ژینگە و دیمۆگرافی و کۆمەڵایەتیدا، دەکەوێتە سەرشانی نەوەکانی داهاتوو. 
هەرێمی کوردستان دەرفەتی سروشتی و مرۆیی و جیۆپۆلەتیکیی زۆری لەبەردەستدایە، ئەگەر سەرمایە و وزە ئاڕاستەی پیشەسازی و کشتوکاڵیی هاوچەرخ  و تەکنۆلۆژیا بکرێن، ئایندەیەکی جیاواز چاوەڕوانی دەبێت، ئەگەر نا ئەو هەموو شیش و چیمەنتۆیە دەبنە یادەوەریی دەرفەتگەلێکی بەفێڕۆدراو.