سۆزان خاڵە شیهاب 12:14 PM - 2026/08/30

سۆزان خاڵەشیهاب

دۆزی کورد، دۆزێکی رەوایە لەسەر ئاستی هەر چوار بەشەکەی کوردستانی گەورە، لەبەرئەوەی رەواییە، چەندین پیلان و گەلەکۆمەکێی ناوخۆیی، ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لێکراوە، کەچی بەپێی بەش، حزب، کارەکتەر و بزووتنەوەکانی سەرکەوتنی جۆراوجۆری بەدەستهێناوە، ئەگەرچی تووشی هەڵبەز و دابەزی زۆریش بووە.

رەوایەتیی دۆز بە تەنها گرەنتی نییە بۆ سەرکەوتنی، بەڵکو دروستکردنی هاوبەشیی لەگەڵ بڕیاربەدەستانی جیهان، هۆکارێکی گرنگە بۆ گەیشتن بە سەرکەوتن
خەباتی گەلانی بێ دەوڵەت
سروشتی خەباتی گەلانی بێ دەوڵەت وایە، ئاسان نەگاتە بەدیهێنانی ئامانجەکانی، ئەوە نەک لەبەرئەوەی لەسەر رێگەی راست نییە، بەڵکو لەبەرئەوەی دەکەوێتە بەردەم گرفتی ناوخۆیی و تێکچڕژانی بەرژەوەندیی هێزە گەورەترەکان لە خۆی، بەتایبەت ئەگەر جیۆپۆلەتیکی دەوڵەتی سەردەست گرنگ بێ و ببێتە هۆی پێکهێنانی هاوپەیمانێتیی لەنێوان دەوڵەتاندا.
هەروەک زۆرجار نەتەوە بێ دەوڵەتەکان جوگرافیا و بەرژەوەندیی ستەمیان لێ دەکات و رێگر دەبێت لەوەی ببنە هاوپەیمانی دەوڵەتانی زلهێزی جیهانیی خاوەن بڕیار، لەبەرئەوە نابنە خاوەن ژمارەیەکی گرنگ و کاریگەر لە رەوتی سیاسیی ناوچەیی و جیهانیدا.
قوربانی شەڕ و هاوپەیمانی نێودەوڵەتی
لە شەڕی چاڵدێرانەوە 1514 تاکو رێککەوتننامەی سایکس- پیکۆ 1916، دواتریش پەیمانی شوومی لۆزان 1923، کورد سەرکەوتوو نەبوو لەوەی دەیویست بەدەستیبهێنێت، بگرە بووە قوربانی شەڕ و هاوپەیمانێتییە نێودەوڵەتییە گەورەکان، دروست ئەوەیە بڵێین بزووتنەوە کوردییەکان بوونە ژێر پێی بەرژەوەندیی هاوپەیمانێتییە گەورەکانەوە.
دوور لەم دەردەدڵە مێژووییە کە تەواو راستین، لە کۆتاییەکانی سەدەی بیستەمدا مێژوو کەمێک ئاراستەی خۆی گۆڕی، یەک دوو دەرفەت بۆ کورد رەخسا بە ئاراستەی سەرکەوتن هەنگاو بنێت، لێرە و لەوێ دۆستی بۆ پەیدا بوون، بۆ نموونە لە راپەڕینی خەڵکی کوردستان لە ساڵی 1991 بۆ یەکەمینجار کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بە دەستپێشخەریی فەرەنسا پشتیوانیی لە کورد کرد و بڕیاری پاراستنی خەڵکی کوردستانی لە هێرشی هەڵگەڕاوەی رژێمی بەعس بۆ سەر خەڵکی کوردستان دا، سەرەنجامەکەیش ئەو قەوارە دەستوورییەیە کە ئێستا ناوی هەرێمی کوردستانی عیراقە.
کورد زیاتر ناسرا
دەبینین لە کۆتاییەکانی سەدەی بیست و چارەکی یەکەمی سەدەی بیست و یەکیشدا، لەسەر ئاستی جیهان کورد زیاتر ناسراو و پشتیوانی بۆ پەیدا بووە، بەتایبەت ئەگەر لە سەرهەڵدانی رێکخراوی تیرۆریستیی داعش و هێرشەکانی بۆ سەر هەرێمی کوردستان و جینۆسایدکردنی کوردی ئێزدییەوە، هەروەها شەهیدکردنی دەیان پێشمەرگەی قارەمان، دواتریش قارەمانێتیی کوردی رۆژئاوای کوردستان لە شەڕی رووبەڕووبوونەوەی تیرۆردا، کورد بووە ناوێکی دروەشاوە و کاریگەر و مامەڵەی رەسمیی لەگەڵدا کراوە.
میکانیزمی نوێ
بێگومان ئەوانە بەس نین بۆ ئەوەی کورد پێی وابێت ئەو دۆستایەتییانە بنەڕەتی و بەردەوامن، بەڵکو لە سیستمی سیاسیی جیهانیدا کە بنەماکەی بەرژەوەندییە، کارەکتەرە سەرەکییە سیاسییەکان و هێزە کوردییەکان دەبێت بەدوای میکانیزمێکی نوێدا بگەڕێن بۆ ئەوەی ببنە بەشێکی گرنگ لە پاراستنی بەرژەوەندییەکانی هەردوولا، بەشێوەیەک وڵاتانی گەورە رۆڵی کورد بەهەند وەربگرن و لەسەری بووەستن.
دەبێ لەوەیش تێبگەین رەوایەتیی دۆز بەتەنها بەس و گرەنتی نییە بۆ سەرکەوتنی، بەڵکو دروستکردنی هاوبەشیی لەگەڵ بڕیاربەدەستانی جیهان، هۆکارێکی گرنگە بۆ گەیشتن بە سەرکەوتن، چەندان بزووتنەوەی خاوەن رەوایەتی لەسەر ئاستی جیهان هەن بەهۆی کێشەی ناوخۆیی و نەبوونی پشتیوانیی زلهێزەکانەوە، دووچاری شکستی گەورە هاتوون و کۆتایی پێ هاتووە.
قۆناغی ئێستای خەباتی کورد تەواو هەستیارە، ناوچەکە و جیهان لەبەردەم ئاڵوگۆڕی راستەقینەدان و ئاماژەی گۆڕینی نەخشە و هاوپەیمانییەکان هەن، بارودۆخی وا ستراتیژی کوردستانی و ئامادەسازیی هەمە لایەنەی دەوێ، هەروەک دروستکردنی لینکی هاوبەش لەگەڵ وڵاتانی زلهێز گرنگە و ناکرێ نادیدە بگیرێ.
پەیداکردنی دۆستی زیاتر
لۆبی و دیپلۆماسیی کاریگەر بۆ پەیداکردنی دۆستی زیاتر بۆ پشتیوانی لە دۆزی رەوای گەلی کورد، پێویستی و زۆر گرنگە، هەم ئەوەیش پێویستی بە داڕشتنی ستراتیژی ورد و کوردستانیانە هەیە، نابێ ناکۆکییەکان ببنە بەربەست لەبەردەم تاودانی ئەو بەشەی خەبات کە زۆر گرنگ و کاریگەرە و تەواوکەری بەڕێوەبردنی حکومڕانییەکی تەندروست و بنیاتنانی سیستمێکی راستەقینەی دیموکراسییە کە لەسەر ئاستی ناوچەکە لاوازە و جێگەی رەخنەی زۆر وڵات و دامەزراوەی گرنگی جیهانییە.