عیماد ئەحمەد 01:13 PM - 2026/08/29

عیماد ئەحمەد

رووخانی رژێمی بەعس لە سوریا تەنیا گۆڕینی سەرۆکێک نەبوو، بەڵکو کۆتایی قۆناغێک بوو کە دەیان ساڵ بە ترس، زیندان، خوێن و سڕینەوەی ناسنامەکان نووسرابوو. بەڵام رووخانی دیکتاتۆریی بە مانای لەدایکبوونی دیموکراسی نییە؛ چونکە رووخاندنی دەسەڵات زۆر ئاسانترە لە بنیاتنانەوەی دەوڵەت.
بەعس لە عیراق و سوریا، سەرەڕای ناکۆکی و دابەشبوونی بەناوی چەپ و راستەوە، لە ناوەڕۆکدا یەک سیستمی تاکڕەو و سەرکوتکەر بوو. لە هەردوو وڵاتدا، حزب بووبووە دەوڵەت، سەرۆک بووبووە یاسا و دەزگا ئەمنییەکانیش بووبوونە زمان و دەستی دەسەڵات. بەڵام کۆتایی ئەم دوو رژێمە بە یەک شێواز نەهات: لە عیراق، هێرشی راستەوخۆی ئەمریکا و هاوپەیمانان دەسەڵاتی سەدام حسێنی رووخاند؛ لە سوریاش شەڕی ناوخۆ، خەباتی خەڵک، هەڵکشانی ئۆپۆزسیۆن، لاوازبوونی هاوپەیمانانی بەشار ئەسەد و گۆڕانی هاوسەنگیی هێزەکان، کۆتاییان بە رژێمەکە هێنا.
وانەی عیراق بۆ سوریای نوێ و روونە: ئەگەر تۆڵەسەندنەوە جێگەی دادپەروەری بگرێتەوە، ئەگەر زۆرینە مافەکانی کەمینەکان بسڕێتەوە و ئەگەر دامەزراوە نیشتمانییەکان لاواز بن، دیکتاتۆریی کۆن بە رووخسارێکی نوێ دەگەڕێتەوە. مەترسیی گەورە تەنیا لە پاشماوەکانی بەعسدا نییە؛ بەڵکو خۆی لە دووبارە بەرهەمهێنانەوەی عەقڵییەتی بەعس بە ئاڵا، دروشم و ناوێکی نوێوە دەبینێتەوە.
ئەحمەد شەرع، ئەگەر بیەوێت دەوڵەتمەداری سوریای نوێ بێت، دەبێت لە سنووری سەرکردایەتی گرووپێک تێپەڕێت. تاقیکردنەوەی راستەقینەی ئەو، لە چۆنیەتیی مامەڵەکردنی لەگەڵ کورد، عەلەوی، مەسیحی، دروزی و پێکهاتەکانی دیکەدایە. سوریای نوێ بە گۆڕینی ئاڵا و ناوی سەرۆک دروست نابێت؛ بە دەستوورێک بنیات دەنرێت کە هاووڵاتیبوون بکاتە بنەمای ماف و بەرپرسیارێتی و دەسەڵاتیش بە یاسا سنووردار بکات.
لە بەرامبەردا، مەزڵووم عەبدی و هێزەکانی سوریای دیموکراتیک «هەسەدە» لە شەڕی دژی داعشدا رۆڵێکی گرنگیان بینی و قوربانییەکی گەورەیان دا. ئەم قوربانییە نابێت لە کاتی نووسینەوەی نەخشەی داهاتووی سوریا لەبیر بکرێت. کورد لایەنێکی رەسەنی سوریا و خاوەنی مافە نەتەوەیی، زمانی، کەلتوری و سیاسییەکانی خۆیەتی. ئەم مافانەش نابێت بە بەڵێنی کاتیی، یان دڵسۆزیی سەرکردەیەکەوە ببەسترێنەوە؛ بەڵکو دەبێت لە دەستوور، یاسا و دامەزراوەکاندا مسۆگەر بکرێن.
رێککەوتنی (10)ی ئاداری2025  لەنێوان ئەحمەد شەرع و مەزڵووم عەبدیدا، دەرفەتێک بوو بۆ گواستنەوە لە ململاێی سەربازییەوە بۆ گفتوگۆی سیاسی. هەڵوەشاندنەوەی «هەسەدە» و تەواوبوونی پرۆسەی یەکخستنی هێزەکانی لە سوپای سوریا لە (25)ی ئابی2026، قۆناغێکی نوێی ئەم پرۆسەیەیە؛ بەڵام کۆتاییی پرسی کورد نییە. هەڵوەشاندنەوەی هێزێکی سەربازیی شتێکە و چارەسەرکردنی ماف و ناسنامەی نەتەوەیەک شتێکی دیکەیە. ئەگەر چەک یەکبخرێت، بەڵام مافەکان یەکسان نەبن، کێشەکە چارەسەر نابێت؛ تەنیا لە مەیدانی سەربازییەوە دەگوازرێتەوە بۆ گۆڕەپانی دەستوور و سیاسەت.
یەکێتیی خاکی سوریا پێویستە، بەڵام یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بە زۆر و ناوەندگەرایی توند دروست نابێت. دەوڵەتی بەهێز ئەوە نییە هەموو دەسەڵاتێک لە دیمەشق کۆبکاتەوە؛ بەڵکو ئەوەیە مافی هەموو پێکهاتەکان بپارێزێت و جیاوازییەکان بکاتە سەرچاوەی دەوڵەمەندی، نەک بیانووی سەرکوتکردن. سوریا پێویستی بە یەک دەوڵەت هەیە، نەک بە سەپاندنی یەک ناسنامە.
گۆڕانکارییەکانی سوریا کاریگەریی راستەوخۆیان لەسەر عیراق هەیە؛ چونکە ئاسایشی ئەم دوو وڵاتە بە سنوور، پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان و مەترسیی تیرۆرەوە بە یەکدی بەستراوەتەوە. ئەگەر سوریای نوێ بەرەو دەوڵەتێکی دادپەروەر و جێگیر بڕوات، دەتوانێت مەترسیی گەڕانەوەی داعش، قاچاخی چەک و شەپۆلێکی نوێی ئاوارەبوون کەم بکاتەوە و دەرگای بازرگانی و هاوکاریی هەرێمی بکاتەوە. بەڵام ئەگەر ناکۆکیی نەتەوەیی و مەزهەبی قووڵتر بێتەوە، شەپۆلەکانی نائارامی لە سنوورەکانی سوریا ناوەستن و دەگوازنەوە بۆ عیراق.
چۆنیەتی چارەسەرکردنی پرسی کورد لە سوریا، کاریگەریی سیاسی و دەروونیشی لەسەر پەیوەندیی هەرێمی کوردستان و بەغدا دەبێت. دانپێدانان بە فرەیی و مافە دەستوورییەکان دەتوانێت عیراق هانبدات ئەزموونی فیدراڵی خۆی بەهێزتر بکات؛ بەڵام سەرکوتکردن و ناوەندگەرایی توند، فشار و ناکۆکییەکانی ناوچەکە زیاتر دەکات. بۆیە داهاتووی سوریا بۆ عیراق تەنیا بابەتێکی دراوسێیەتی نییە، بەڵکو بەشێکە لە ئاسایشی نیشتمانی و هاوسەنگیی سیاسیی خۆی.
هێزە نێودەوڵەتی و هەرێمییەکانیش بەپێی بەرژەوەندیی خۆیان سەیری داهاتووی سوریا دەکەن. ئەمریکا، تورکیا، ئێران، ئیسرائیل، روسیا و وڵاتانی عەرەبی، هیچ کامیان خێرخوازی بێبەرژەوەندیی نین. لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا هاوپەیمانیی هەمیشەیی نییە؛ بەرژەوەندیی بەردەوام هەیە. بۆیە کورد نابێت چارەنووسی خۆی تەنیا بە بەڵێنی هێزێکی دەرەکی ببەستێتەوە. یەکڕیزیی ناوخۆ، گفتوگۆی کوردی–کوردی و رێککەوتنی دەستووری لەگەڵ دیمەشق، بەهێزترین پشتیەوانی مافەکانی کوردن.
هەرێمی کوردستان دەتوانێت بە نێوانگیریی و گواستنەوەی ئەزموونی خۆی، یارمەتیدەری ئەم پرۆسەیە بێت. وانەی پەیوەندیی هەرێم و بەغدا ئەوەیە: مافێک کە لە دەستوور و دامەزراوەکاندا رەگی نەبێت، بە هەر گۆڕانێکی هاوسەنگیی هێز دەکەوێتە مەترسییەوە؛ دەسەڵاتی ناوخۆییش، ئەگەر بە یەکڕیزی، شەفافیەت و بەڕێوەبردنی باش نەپارێزرێت، لە ناوەوە لاواز دەبێت.
سەرکەوتنی سوریای نوێ بەوە ناپێورێت کێ دیمەشقی کۆنترۆڵ کردووە، بەڵکو بەوە دەپێورێت کە ئایا هەموو سورییەکان خۆیان لە دەستوور و دامەزراوەکانی دەوڵەتدا دەبیننەوە یان نا. دیکتاتۆری بە هێز دەڕووخێت، بەڵام دیموکراسی بە رێککەوتن، متمانە و دادپەروەری بنیات دەنرێت. ئەگەر کورد و پێکهاتەکانی دیکە لە سوریای نوێدا خۆیان بە هاوبەش و خاوەن‌ ماڵ نەزانن، ئەوا بەعس رووخاوە، بەڵام ئەقڵییەتی بەعس هێشتا ماوە.