فەیسەڵ عەلی 12:19 PM - 2026/08/30

 فەیسەڵ عەلی
لە مێژووی هاوچەرخدا، شاڵاوەکانی تاوانی جینۆسایدی ئەنفال بە یەکێک لە دڕندانەترین تاوانەکانی دژی مرۆڤایەتی دادەنرێن، کە رژێمی سەدام حسێن لەنێوان ساڵانی 1987 بۆ 1988 دژی گەلی کورد لە عیراق بەڕێوەیبرد. ئەم شاڵاوە سەربازییە رێکخراوانە بوونە هۆی گیانلەدەستدانی دەیان هەزار کورد، ئاوارەبوونی سەدان هەزار کەسی دیکە و وێرانکردنی سیستماتیکی گوند و شارۆچکە کوردستانییەکان.
سەرەڕای قەبارەی ئەم تاوانە دژە مرۆییە، ئەگەر رۆڵی گرنگ و زیندووی راگەیاندنی خۆرئاوایی لە دۆکیۆمێنتکردن و ئاشکراکردنی ئەم تاوانانەدا نەبووایه، رەنگە پرسی جینۆسایدی ئەنفال بەم شێوازەی ئێستا نەگەیشتایە ئاستی سەرنجی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی. ئەم وتارە تیشک دەخاتە سەر رۆڵی ناوەندیی راگەیاندنی خۆرئاوایی لە سەرلەنوێ داڕشتنەوەی گوتاری نێودەوڵەتی لە دەوری ئەم تاوانانە و دۆکیۆمێنتکردنیان بۆ نەوەکانی داهاتوو.

 پێوەرە مێژووییەکانی
کەمپینەکانی جینۆسایدی ئەنفال
شاڵاوەکانی ئەنفال بەشێک بوون لە ستراتیژی رژێمی بەعسی فەرمانڕەوا لە عیراق بۆ لەناوبردنی ئۆپۆزسیۆنی کورد و هێنانەکایەی هاوسەنگیی نەتەوەیی (تەعریب). کەمپینەکان بە رەسمی لە شوباتی 1987 دەستیانپێکرد و بەپێی سورەتێکی قورئانی پیرۆز ناوی «ئەنفال»یان لێنرا، ئەم کەمپینانە شاڵاوەکانی تاوانی جینۆسایدی ئەنفال، ئەشکەنجەدانی سیستماتیک و بەکارهێنانی چەکی کیمیاییان لەخۆدەگرت، بەتایبەتی کیمیابارانکردنی شاری هەڵەبجە لە 16ی ئاداری 1988 کە لە چەند خولەکێکی کەمدا بووە هۆی شەهیدبوونی هەزاران هاووڵاتیی سڤیل. لە سەرەتادا، بەهۆی کۆنترۆڵی توندی رژێم و رێگریی لە بڵاوبوونەوەی زانیارییەکاندا، زانیارییەکان لەسەر ئەم دڕندەییە زۆر سنووردار بوون.
راگەیاندنی خۆرئاوایی وەک شاهیدی تاوانەکان، میدیا سەرەکییەکانی خۆرئاوا رۆڵێکی میحوەرییان گێڕا لە شکاندنی بێدەنگیی نێودەوڵەتی لەسەر شاڵاوەکانی جینۆسایدی ئەنفال. تۆڕەکانی تەلەفزیۆن و رۆژنامە گەورەکانی وەک دامەزراوەی رادیۆ و تەلەفزیۆنی بەریتانی (BBC)، تەلەفزیۆنی ئەمریکی و ئاژانسەکانی هەواڵی نێودەوڵەتی دەستیانکرد بە بڵاوکردنەوەی راپۆرت لەسەر تاوانەکانی کۆمەڵکوژیی و بەکارهێنانی بەئەنقەستی چەکی کیمیایی.
ئەم راپۆرتانە تەنیا گواستنەوەی هەواڵ نەبوون، بەڵکو لێکۆڵینەوەی رۆژنامەوانیی قووڵیان لەخۆدەگرت کە گەواهیی رزگاربووەکانیان کۆدەکردەوە و دواتریش گۆڕە بەکۆمەڵەکانیان دۆکیۆمێنت دەکرد. 
رۆژنامەنووس و وێنەگرانی خۆرئاوایی سەردانی ناوچەکانی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان و گوندە وێرانکراوەکانیان دەکرد، کامێرا و ئامێرەکانی تۆمارکردنیان لەگەڵ خۆیاندا دەبرد، ئەمەش بەڵگەیەکی بینراوی حاشا هەڵنه‌گری لەسەر سقەبارەی فراوانی وێرانکارییەکان بەدەستەوە دا.
ئەم دۆکیۆمێنتکردنە بینراوە گرنگییەکی یەکجار زۆری هەبوو، چونکە وێنە و ڤیدیۆکان لە سنوورەکانی زمان و کەلتور تێپەڕدەبن و بە شێوازێک ویژدانی مرۆیی جیهانی دەهەژێنن کە تەنیا وشەکان ناتوانن ئەو کارە بکەن. راپۆرت و دۆکیۆمێنتە میدیاییەکان دامەزراوە میدیاییەکانی خۆرئاوا، ژمارەیەک راپۆرت و فیلمـــــــــی دۆکیۆمێنتاریـــــی لێکــــۆڵینەوەیـــــی گشــــــتگیریـــان بــــــەرهــــەمهێنا، رۆژنـــــــــــامەی The New York Times چەندین لێکۆڵینەوەی چەند بەشیی لەسەر تاوانەکان بڵاوکردەوە، لەکاتێکدا کەناڵە تەلەفزیۆنییە ئەوروپییەکان، بەتایبەتی بەریتانی و ئەڵمانییەکان، فیلمی دۆکیۆمێنتاریی وردیان ئامادەکرد کە شوێنپێی شاڵاوەکانی تاوانی جینۆسایدی ئەنفال لە سەرەتاوە تا کۆتایی هەڵگرتبوو، هەروەها رۆژنامەنووسانی لێکۆڵەر هەزاران گەواهییان لە رزگاربووان و شایەتحاڵەکان کۆکردەوە، ئەمەش ئەرشیفێکی میدیایی بەنرخی هێنایە کایەوە کە توێژەران و دادگا نێودەوڵەتییەکان تا ئەمڕۆش پشتی پێ دەبەستن.
ســـــــــــەرچاوەیەکی باوەڕپێکراوی زانیــــــــاری بــــــۆ رێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤ
ئەم دۆکیۆمێنتە میدیاییانە بوونە ســـــــــــەرچاوەیەکی باوەڕپێکراوی زانیــــــــاری بــــــۆ رێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤ وەک رێکخراوی لێبووردنی نێودەوڵەتی (Amnesty International) و هیومان رایتس وۆچ (Human Rights Watch)، کە ئەم ماددانەیان لە راپۆرت و گەواهییەکانیاندا لەبەردەم ناوەندە نێودەوڵەتییەکاندا بەکارهێنا، کاریگەریی سیاسی و یاسایی نێودەوڵەتی رووماڵکردنی چڕی میدیا خۆرئاواییەکان یارمەتیدەر بوو لە داڕشتنی رای گشتیی جیهانی و دروستکردنی گوشاری سیاسی لەسەر حکومەتەکانی وڵاتانی خۆرئاوا. ئەم گوشارانە پرسی ئەنفالیان لە بابەتێکی ناوچەیی سادەوە بۆ پرسێکی گرنگی نێودەوڵەتی بەرزکردەوە، هەروەها راپۆرتە میدیاییەکان کاریگەریی راستەوخۆیان لەسەر بڕیارەکانی رێکخراوە نێودەوڵەتییەکان و دەستە دادوەرییەکان هەبوو، کاتێک دواتر دادگای باڵای تاوانەکانی عیراق بۆ دادگاییکردنی بکەرانی سەرەکیی تاوانەکانی رژێمی پێشوو دامەزرا، راپۆرت و دۆکیۆمێنتە میدیاییە خۆرئاواییەکان لە گرنگترین ئەو بەڵگانە بوون کە پێشکەشکران، دادوەران پشتیان بە لێکۆڵینەوە رۆژنامەوانییەکان و راپۆرتە تەلەفزیۆنییەکان بەست بۆ سەلماندنی راستییەکانی کەیسەکە. رێکخراوەکانی مافی مرۆڤیش بۆ داواکارییەکانیان لە دادگاییکردنی بەرپرسانی ئەو تاوانانە، پشتیان بەم بەڵگەنامانە بەست، دۆکیۆمێنتکردن و پاراستنی یادەوەری رەنگە گرنگترین پاشخانی میدیای خۆرئاوایی لە دۆکیۆمێنتکردنی کەمپینەکانی ئەنفالدا، پاراستنی یادەوەریی بەکۆمەڵی ئەم دڕندەییە بێت، لە جیهانێکدا کە هەواڵە خێراکانی رۆژانە بەسەریدا زاڵن، کارەسات و تاوانە گەورەکان بە ئاسانی دەکرێت فەرامۆش بکرێن، بەڵام راپۆرتە میدیاییە گشتگیرەکان و دۆکیۆمێنتارییە وردانەی کە لەلایەن دامەزراوە میدیاییەکانی خۆرئاواوە بەرهەمهێنران، ئەرشیفێکی هەمیشەیییان پێکهێنا کە ئەکادیمیستان، مێژوونووسان و چالاکوانانی مافی مرۆڤ بۆی دەگەڕێنەوە، ئەم ئەرشیفە میدیاییە بۆ مەبەستی پەروەردەییش بەکاردێت، بەوپێیەی لە قوتابخانە و زانکۆکاندا بۆ فێرکردنی نەوەی نوێ لەسەر مەترسییەکانی ستەمکاری و گرنگیی ئازادییە بنەڕەتییەکان سوودی لێ وەردەگیرێت، هەروەها بۆ نەوەکانی داهاتووی کورد، بەستەرێک لەگەڵ رابردوو و مێژووە پڕ لە ئازارەکەیاندا دابین دەکات، ئاڵنگاریی و رەخنەکان سەرەڕای رۆڵی ئەرێنیی میدیای خۆرئاوایی، رووماڵکردنیان لە هەندێک رووەوە رووبەڕووی رەخنە بووەوە، هەندێک پێیان وایە میدیای خۆرئاوایی لەکاتی روودانی رووداوەکاندا، بەو توندی و خێرایییەی کە شایستەی بوو، تیشکی نەخستە سەر کەمپینەکانی ئەنفال، هەروەها گوشارە سیاسی و ئابوورییەکان و پەیوەندییەکانی وڵاتانی خۆرئاوا لەگەڵ رژێمی سەدام حسێن، هەندێکجار کاریگەرییان لەسەر بڕ و چۆنیەتیی رووماڵکردنی میدیایی لە قۆناغە جیاوازەکاندا هەبووە، رۆڵی راگەیاندنی خۆرئاوایی لە ئاشکراکردنی کەمپینەکانی ئەنفال، وەک نموونەیەکی گرنگی خوێندنەوە (Case Study) لەسەر هێزی رۆژنامەگەریی ئازاد و میدیای سەربەخۆ لە ئاشکراکردنی راستییەکان و داکۆکیکردن لە مافەکانی مرۆڤ دەمێنێتەوە، لە رێگەی لێکۆڵینەوە گشتگیرەکان، راپۆرتە باوەڕپێکراوەکان و دۆکیۆمێنتکردنی بینراوەوە، میدیای خۆرئاوایی توانی پرسێکی ناوخۆیی گۆشەگیرکراو بگۆڕێت بۆ پرسێکی مرۆیی جیهانی کە شایستەی بایەخپێدان و دادپەروەری بێت، ئەگەر رووماڵی میدیایی جددی و بەرپرسیارانەی خۆرئاوایی نەبووایه، دوور نەبوو تاوانەکانی ئەنفال لە لەبیرچوونەوەدا بمێننەوە و ئەنجامدەرانیشی لە سزای دادپەروەرانە رزگاریان بێت، لەبەرئەوە میدیای خۆرئاوایی تەنیا رۆڵێکی گەیاندنی نەگێڕا، بەڵکو رۆڵێکی یاسایی، مرۆیی و مافپەروەرانەی یەکلاکەرەوەی لە خزمەتکردنی دادپەروەری و یادەوەریی مرۆییدا گێڕا، ئەم ئەزموونە گرنگیی پشتگیریکردنی میدیای ئازاد و سەربەخۆمان وەک پارێزەری مافە بنەڕەتییەکان و دادپەروەریی نێودەوڵەتی بەبیر دەهێنێتەوە.